Chương 26: Lợi và hại của chế độ Thái Thượng Hoàng

Thành Thăng Long Thái úy phủ, hậu viện

Trong đình hóng gió Trần Nhật Thanh cùng Trần Nhật Chiêu hai người ngồi đối diện nhau. Từ khi chiếm lĩnh Thăng Long Trần Nhật Thanh đã đón gia đình từ Thanh Hoa đến kinh thành, Thái úy phủ cũ của Trần Nhật Khôi trở thành nơi ở tạm thời của cha mẹ cùng em trai hắn. Trần Nhật Thanh nói :

-Cha, con quyết định 2 ngày sau sẽ làm lễ đăng cơ, từ nay nhà chúng ta sẽ sống trong cung, con đã sai người dọn dẹp lại cung Thánh Từ, cha mẹ cùng đệ đệ nên chuẩn bị đồ đạc sẵn sàng.

Trần Nhật Chiêu cười gật đầu:

-Không có vấn đề gì, dù sao cũng không có bao nhiều đồ đạc.

Nói đến đây hắn lại có cám thán nói:

-Con trai, nói thật cho đến bây giờ cha vẫn là cảm thấy có chút không chân thực trước đây cha chưa bao giờ nghĩ đến sẽ có ngày đại vị sẽ rơi vào tay nhà ta, lại còn đơn giản nhẹ nhàng như vậy.

Trần Nhật Thanh cười nói:

-Cái này cũng là do dòng chính bọn họ tự mình chuốc lấy, chả thế trách được ai khác. Hơn nữa nếu không phải Nhật Lễ sát hại tông thất, Trần Phủ lại khởi đầu việc phản loạn giết vua đoạt vị nhà ta làm sao có được cơ hội cơ chứ. Nói đến chúng ta cũng phải cảm tạ hai bọn hắn.

Trần Nhật Chiêu thấy vậy cũng cười, con trai mình nói không sai, nếu không phải Nhật Lễ trước tiên sát hại tông thất sau đó là Trần Phủ phản loạn giết hắn đoạt ngôi nhà bọn họ quả thật là không có danh nghĩa gì để thuận thế nổi dậy đồng thời có thể đúng lý hợp tình công khai quét dọn chướng ngại vật đăng vị, nói đến nói là bọn hắn thành toàn nhà bọn họ cũng không sai.

Trần Nhật Thanh lúc này đột nhiên nói:

-Con hi vọng cha làm noi theo Hán Cao Tổ phụ năm xưa, an tâm làm Thái Thượng Hoàng

Không khí chợt ngưng đọng lại, Trần Nhật Chiêu nhìn Trần Nhật Thanh chăm chú một lúc, mới cười nói:

-Thực ra chuyện này cũng là chuyện cha định nói với con, cha đối với bản thân mình vẫn là hiểu rõ, hành khiển ty cung Thánh Từ, cha tuyệt đối sẽ không thiết lập.

Trần Nhật Thanh nhẹ nhàng thở ra nói:

-Xin cha thứ lỗi cho con bất hiếu, đây là vì an nguy xã tắc vì cơ nghiệp tổ tông. con cũng là không còn cách nào khác.

Trần Nhật Chiêu khoát tay, vỗ vai Trần Nhật Thanh:

-Con không cần nói nữa, cha hiểu, cha tin tưởng con có thể đưa giang sơn gấm vóc này đế thịnh thế chưa từng có, cũng như con đã đưa nhà ta đến địa vị mà trước kia cha cũng chưa từng dám ngờ tới vậy. Cứ yên tâm làm đi, cha sẽ luôn đứng phía sau ủng hộ con.

Trần Nhật Thanh hốc mắt ướt át, trong lòng bị cảm động, nhất thời không nói lên lời, chỉ nhẹ gật đầu.

Chế độ nhà Trần so với các triều đại khác thì thiết kế vô cùng đặc biệt, thay vì tập trung quyền lực vào một trung tâm duy nhất là Hoàng Đế thì lại phân tách thành hai phần- Thái Thượng Hoàng cùng Hoàng Đế. Thái Thượng Hoàng triều Trần ngự ở cung Thánh Từ ở bên trái hoàng cung, Hoàng Đế ngự ở cung Quan Triều ở bên phải hoàng cung, mỗi cung đều thiết lập bộ máy quan lại để xử lý chính sự riêng gọi là Hành khiển ty, sau này theo chức năng mới được chuyển tên gọi chính thức thành Trung Thư sảnh Môn Hạ sảnh cùng Nội mật viện. Tam tỉnh thực tế bị hai cung Thánh Từ và Quan Triều chia cắt thành hai phần. Trong đó hành khiển ty ở cung Thánh Từ bao hầm Trung thư sảnh và Nội mật viện (Thượng thư sảnh) còn hành khiển ty cung Thánh Từ đóng vai trò là Môn hạ sảnh.

Theo chế độ và chức năng của tam tỉnh sẽ rất dễ dàng có thể hiểu được phân công vai trò của hai cung ra sao. Hành khiển ty cung Thánh Từ gồm Trung thư sảnh có vai trò khởi thảo chiếu thư đề ra chính sách Nội mật viện có vai trò trực tiếp điều hành lục bộ thi hành chính sách đóng vai trò đề ra đường lối và thi hành thành luật trong khi đó Hành khiên ty cung Quan Triều là Môn hạ sảnh chỉ có một quyền đó là phản biện và đóng góp chính sách mà Trung thư sảnh đi ra. Mô hình này đem đại đa số quyền lực tập trung vào cung Thánh Từ của Thái Thượng Hoàng cung Quan Triều tuy không thể nói cái quyền gì cũng không có nhưng nếu gặp phải Thái Thượng Hoàng cường thế không muốn nhượng quyền thì cơ bản cùng ngồi chơi xơi nước không sai biệt lắm, không có Thái Thượng Hoàng gật đầu thì đừng hòng động vào bất kỳ quốc sự gì. Thế nên khác với các triều đại khác nơi Hoàng Đế có địa vị chí cao vô thượng duy nhất muốn phân biệt Hoàng đế triều Trần có đang thực sự trị quốc hay không phải xem xét thêm một yếu tố, Thái Thượng Hoàng có tồn tại hay không và tính cách Thái Thượng Hoàng như thế nào. Nếu có Thái Thượng Hoàng còn sống mà lại tích cực tham gia chính sự thì người lãnh đạo tối cao của quốc gia không phải Hoàng Đế mà là Thái Thượng Hoàng. Quyền lực của Thái Thượng Hoàng vượt trội thể hiện ở chuyện thời kỳ Anh Tông đã kế vị nhưng chỉ cần một lời của Thái Thượng Hoàng Nhân Tông là có thể nhanh chóng bị phế bỏ, không có bất kỳ trở ngại nào. Chuyện tương tự trong lịch sử cũng xảy ra với Trần Phủ dễ dàng phế bỏ con Trần Kính đang làm Hoàng Đế. Hoàng Đế đối mặt một Thái Thượng Hoàng cường thế hoàn toàn là bậc con cái – không chỉ trên máu mủ mà còn trên quyền lực.

Chính vì thiết kế chế độ độc đáo của nhà Trần mà người đời sau không hiểu rõ rất dễ nhầm lẫn, ví dụ như cho rằng giai đoạn hai lần kháng chiến chống Mông Nguyên 2 và 3 Trần Nhân Tông đang là người lãnh đạo chính nhưng thực tế người đang năm quyền quyết định lúc này lại là Trần Thánh Tông Nhân Tông lúc đó căn bản là một người tập sự đang đi sau Thánh Tông mà thôi. Tương tự như vậy đời Hiến Tông cùng Dụ Tông niên hiệu Thiệu Phong hai người này căn bản là đang ngồi không, chuyện gì cũng không làm, người đang xử lý quốc sự là Minh Tông. Phải Đại Trị năm đầu Dụ Tông mới chính thức nắm quyền, sự tình những năm Thiệu Phong trước đó cùng hắn không có một phân tiền liên quan.

Trần Nhật Thanh biết chế độ này thiết lập là nối dài của việc Thái Tổ Trần Thừa cầm quyền những năm đầu Thái Tông, việc nhường ngôi sớm mà không nhường quyền, thực hiện chế độ nhị nguyên chế này khiến nếu Thái Thượng Hoàng không may có qua đời đột ngột thì giao tiếp quyền lực suôn sẻ, ít rung chuyển hơn nhưng cũng rõ ràng chế độ này có tệ đoan ở đâu, chế độ này có suôn sẻ hay không hoàn toàn phụ thuộc vào quan hệ cá nhân cùng tâm tính giác ngộ của Thái Thượng Hoàng cùng Hoàng Đế. Thái Thượng Hoàng không luyến tiếc quyền lực, Hoàng Đế chấp nhận lép vế tự nhiên mọi chuyện êm đẹp tốt lành, ngược lại nếu Thái Thượng Hoàng tham quyền mà Hoàng Đế có hùng tâm tráng chí không chịu yên ổn tự nhiên sẽ biến thành hai trung tâm quyền lực đấu tranh lẫn nhau.

Thực tế theo nguyên bản lịch sử chuyện này chính là xảy ra giữa Trần Phủ cùng Trần Kính. Trần Kính có công tập hợp quân đội đánh lui Chế Bồng Nga trong khi Trần Phủ hèn nhát chạy trốn, dưới áp lực hắn buộc phải truyền ngôi cho Trần Kính nhưng bản thân hắn không cam lòng buông quyền lực, ngay trước khi truyền ngôi bổ nhiệm một loạt thân tín của mình như Nguyễn Nhiên, Đỗ Tử Bình vào các vị trí quan trọng, muốn qua đó tiếp tục khống chế triều chính. Việc Trần Kính quyết tâm phạt Chiêm bất chấp can ngăn ngoài lý do bề mặt là đáp trả Chế Bồng Nga xâm phạm còn có một nguyên nhân sâu xa là muốn chuyện cũ soạn lại dùng chiến công quân sự để nâng cao danh tiếng, tạo cơ sở cướp đoạt lại quyền lực, căn bản cũng không cam tâm chịu bị khống chế. Và kết quả của hành động này dĩ nhiên là hắn bi kịch thân hãm trùng vây mà chết trận.

Trần Nhật Thanh không phải người kế vị theo truyền ngôi thống thường, hắn tự nhiên sẽ không cho phép chế độ này tồn tại, chuyện hắn muốn làm khiến hắn bắt buộc phải tập trung quyền hành lại một mối duy nhất, chỉ có hắn có thể ra lệnh, không thể có tiếng nói thứ hai xen vào làm rối, dù đó là cha mình cũng không được. Hắn biết một khi hắn thả ra quyền lực cho phép Trần Nhật Chiêu noi theo các Thái Thượng Hoàng xưa kia, ắt sẽ có một nhóm người tụ tập lại bên cha hắn, một khi mình động chạm đến quyền lợi nhưng kẻ đó, bọn chúng có thể lấy cha hắn ra làm bình phong chống lại chính hắn. Cho dù cha mình có thật sự tình cảm sâu nặng nhưng quyền lực động nhân tâm, người có thế lực ắt thân bất do kỷ, ai dám đảm bảo không nảy sinh xung đột mâu thuẫn cơ chứ. Lúc đó không chỉ triều chính bất ổn mà tình cảm cha con cũng sứt mẻ, đây là hắn tuyệt không thể chấp nhận.

Chú thích :

-Tây Hán Cao Tổ phụ tức Lưu Thái Công cha Lưu Bang tuy làm Thái Thượng Hoàng nhưng không giữ quyền lực, chỉ an tâm nghỉ ngơi tuổi già

-Ngô Sĩ Liên bàn về chế độ nhà Trần ( ĐVSKTT):

Từ khi Hạ Vũ truyền ngôi cho con thì cha chết con nối, anh chết em thay, đã thành phép thường mãi mãi. Gia pháp họ Trần lại khác thế: con đã lớn thì cho nối ngôi chính, còn cha lui ở cung Thánh Từ, xưng là Thượng hoàng, cùng trông coi chính sự. thực ra truyền ngôi chỉ để yên việc sau, phòng lúc vội vàng, chứ mọi việc đều do Thượng hoàng quyết định. Vua kế vị không khác gì hoàng thái tử cả. Như vậy thì có hợp đạo không ?