Chương 30 : Tính toán (Hậu sự)

Dân cư Thanh Hà gồm hai loại : thường dân và tiện dân. Thực chỗ nào cũng như vậy, nhưng ở Thanh Hà dạo từ khi phủ Trạch cháy thì bọn kẻ ăn người rèn cũng thất nghiệp.

Chúng mất nhà ở tạm, ngày nào cũng lang thang khắp phố. Tất nhiên khắp Thanh Hà thì đâu chỉ có mỗi phủ Trạch là có người ở? Nhưng của hắn lại là nơi chứa nhiều kẻ ở nhất.

Yến hắn muốn giải quyết bằng cách cho bọn chúng mua trả góp đất ở bờ Hữu sông Hương khi mà bờ Tả đã khá nhiều nhà cửa.

Nhưng hắn cũng chưa phải là tính chỗ ở chứ không tính việc làm cho chúng. Có nhà nhưng không có việc chính là một điểm yếu trong việc giữ dân, hắn mấy ngày cứ luyện binh, nấu ăn rồi mà cứ nghĩ mãi tới việc kiếm việc làm…

Hắn không can dự vào chuyện luyện binh, chỉ soạn sẵn lịch tập hằng ngày cho chúng, còn phân loại như sao thì Đông và Công lo. Hắn tự cho hắn là kẻ dễ dãi, hiền quá so với việc luyện binh.

Mà hiền? Mấy ngày trước hắn đã giết một bà già đấy! Nhưng cũng kể từ lần đó hắn mất ngủ mấy hôm liền, cứ ngủ là mơ thấy cảnh tượng đó làm hắn ám ảnh – người hiện đại thì làm sao chấp nhận được việc giết ngươi? Dẫu khó nhưng hắn phải chịu dần dần khi mà loạn thế càng ngày càng đến gần hơn…

Hắn bắt đầu đánh giá tổng quan : Vì sao Thanh Hà lại thua Hải Phố? Lý do thì rất nhiều, nhưng chủ yếu nặng nề nhất là vị trí địa lý của cảng thị Thanh Hà : nó nằm ngay nội lục chứ không giáp thẳng biển như Hải Phố, làm việc đi vào và ra khó khăn hơn. Nhưng chính vì thế mà giá cập cảng Hải Phổ lại đắt hơn Thanh Hà để cân bằng đi khác biệt giữa hai bên.

Thêm nữa, hàng hóa ở Hải Phố được bán đại trà không có cấm đoán trừ vũ khí nguy hiểm cỡ lớn ra, làm đây thành nơi giao thương chính của thương nhân nội và ngoại quốc. Thanh Hà thì lại bị cấm đoán rất nhiều, những hàng hóa quý hiếm của thương nhân bên ngoài đem vào chỉ được bán cho quý tộc, quan lại, còn thường dân thì không được mua. Chính vì yếu tố này làm Thanh Hà phát triển chậm hơn Hải Phổ, dân Thanh Hà trừ mua bán nhỏ thì chỉ có làm phục vụ bốc vác, kỹ viện, sòng bài…

Rất ít thương nhân chọn ở lại Thanh Hà kinh doanh như lão Kiên, cốt yếu là do sức mua rất thấp, cập cảng thì khó khăn mà mỗi lần chỉ bán được vài tí hàng hóa. Nên Thanh Hà trở thành chốn nhập vũ khí, khí giới và đồ quý tộc dùng, cũng như là nơi nghỉ ngơi giải trí của thương nhân ngoại quốc. Còn Hải Phố thì bán đa dạng hàng hóa hơn. Phúc Loan chính đây mà nhập nguyên liệu thì nhập chủ yếu ở Hải Phố, còn vũ khí thì lại ở Thanh Hà.

Cũng vì là nơi ăn chơi nên Thanh Hà thường xuyên xuất hiện bọn quý tộc, không biết mấy lần từ khi đến đây Yến đã thấy bọn chúng đi chơi qua lại mấy cái kỹ viện. Nghĩ hồi hắn lại tự hỏi vì sao bọn quý tộc ấy không dùng đặc quyền mua hàng quý rồi bán lại? À mà chắc bán khống thách giá dân nên cũng ít kẻ mua, có mua cũng là nịnh nọt đua đòi hoặc qua đường Hải Phố.

Cốt là chúng muốn độc quyền hàng hóa ở Thuận Hóa này, không muốn người ta thấy dân chúng dùng hàng như quý tộc, làm mất vẻ cao sang của chúng. Nhưng Yến cũng là quý tộc? Quý tộc mới nổi thì đúng hơn, hắn chợt ra suy nghĩ : lấy đặc quyền mua hàng của thương nhân rồi bán lại với giá hợp lý! Dẫu sao hắn cũng không quan tâm mình được hưởng đặc quyền không mà là Thanh Hà có phát triển được không.

Xung quanh hai bên Thanh Hà lại là huyện Tư Vinh – một huyện khá nghèo, người dân đa số sống bằng đủ loại nghề nhưng chưa thể nào giàu có như Hương Trà và Quảng Điền của phủ Triệu Phong. Thế giờ hắn mở một khu vực, mua hết hàng của bọn ngoại quốc cập cảng tại đây, rồi bán lại thêm một tí lời, tiện thuê mấy người thất nghiệp ở Thanh Hà và xung quanh tới ở và làm việc cho hắn, thì giải quyết được ba việc là dân, việc làm, tiền nong.

Bước đầu như vậy, thì hắn có thể thu hút dân cư tới Thanh Hà hơn, cũng như thu hút thương nhân cập bến hơn. Biến nơi đây từ một thành thị dịch vụ, ăn chơi thành đô thị dựa vào mua bán hàng hóa mạnh hơn. Muốn quy hoạch Thanh Hà cũ thành khu dịch vụ và chế tạo, còn Tân Thanh Hà thành khu mua bán đô hội.

Hắn hướng được như vậy phần cũng là vì thương nhân cập cảng nhiều lần sẽ bất tiện, nộp nhiều thuế hơn : mà loại thuế này lại phải nộp cho triều đình chứ không được nộp vào ngân khố địa phương, hắn làm như này cũng là tận dụng hết nguồn lực của cảng Thanh Hà này. Lính tráng của triều đình mỗi tháng mới tới đây lấy hàng đặt sẵn với trả tiền cho thương nhân, nên cũng sẽ không biết thuyền buôn chỉ đi qua một lần rồi không quay lại đâu nhỉ? Giảm tí thuế thì Loan cũng không để ý.

Mà sau này, Yến biết cảng Thanh Hà suy yếu phần do chiến tranh, phần nữa là do sông Hương bồi tụ ngay giữa lòng của nó một bãi cồn đất làm tàu thuyền khó khăn trong việc qua lại sau này, hắn phải có đường lối mà huy động quân và dân cầm xẻng trên thuyền mà dẹp luôn cái cồn này để ngăn chặn sự suy thoái của Thanh Hà…

Nhưng Thanh Hà ngoài dịch vụ còn cung cấp được gì cho thương nhân bây giờ? Hắn định mở rộng và chiêu mộ thêm thợ rèn, thợ đúc và thợ kim hoàn tới đây để phục vụ thương nhân ngoại quốc – trước đó thì nhà họ Hoàng Quý là nhà rèn nhưng chỉ rèn cho bên triều đình thôi. Vậy hắn có thể dồn hết nghề thủ công liên quan tới cơ khí sang Tân Thanh Hà khi mà phủ Trạch đã cháy nát, người ở thì thiếu việc làm…

Nhưng còn nghề gì nữa không? Hắn có thấy làng Nam Thanh gần đó chuyên sản xuất gạch ngói cho nhà chúa và các xóm xung quanh, từng hỏi qua thì Kiên đã khen nức nở chất lượng ngói nơi đây – hắn thấy người dân ở đây cũng thường xuyên đưa ngói vào Thanh Hà để bán nhưng không sôi nổi lắm, chủ yếu vẫn là cho phủ chúa.

Cốt yếu là sức mua Thanh Hà thấp, hàng hóa không phong phú để nhập cho ngoại quốc… Ban đầu hắn tới đây không rõ điều ấy lại tưởng tấp nập lắm, ý là có nhưng vẫn chủ yếu là giữa triều đình với ngoại quốc. Hắn mong việc hắn mở bán đại trà hàng hóa nước ngoài tại đây hơn sẽ kích thích sức mua hơn.

Muốn có sức mua phải có sức sản xuất, sức sản xuất thiếu thì không nên. Hắn quyết định sẽ mời nghệ nhân làm ngói sau, nhưng sẽ mở cửa cho thương nhân được phép đặt hàng đúc và rèn ở xưởng của hắn, trước đây hắn rèn thì chẳng thấy có đơn hàng nào của thương nhân mà lớn cả, toàn bị từ chối để làm cho Loan, giờ Quý Trạch mất rồi, hắn sẽ chuyển hướng lò rèn sang phục vụ ngoài quốc.

Vừa rèn, vừa học tập kỹ nghệ của ngoại quốc… Vừa kiếm tiền vừa học hành, tiếp thu nữa chứ? Vừa nghĩ hắn vừa viết mấy chữ vào tờ giấy gió, ấn một cái bằng “Thanh Hà quận công chi ấn” rồi cầm tờ giấy đi dán trước Chính Phủ để hôm sau bọn lính đem đi chép lại dán khắp Thanh Hà – gọi là chép nhưng thực chất là chúng đem cho người biết chữ ghi lại rồi mới đem đi dán.

Yến biết vậy là do thấy bọn lính chạy đôn chạy đáo tới ông đồ ở mấy xóm hoặc thầy giáo ở mấy xóm mà chép lại để treo lên bảng thông cáo. Yến thấy thế thì không ổn, hắn nhớ một trong những thứ cản trở sự phát triển của nhân dân đó là giặc dốt, nên tranh thủ tối nào cũng đem bọn chúng đi học chữ.

Học chữ của Yến không phải học như những thầy khác, hắn… dạy chữ Nôm. Có cái thêm chữ Quốc Ngữ biểu âm nữa, thời xưa hắn học chữ Hán – Nôm cũng là tự học, nhưng nó dễ hơn với người hiện đại ở chỗ có chữ Quốc Ngữ ký âm lại âm đọc, còn chữ Hán – Nôm thì phải nhớ âm rất mệt. Trong khi hắn dạy từng tên cách viết bảng chữ cái Quốc Ngữ, thì có kẻ cũng hỏi hắn :

– Quận công! Ngài dạy chữ ri khác chi chữ bọn Tây Dương mô?

Yến thì nghiên cứu rất kĩ phần chữ viết Việt Nam từ kiếp trước, hắn không muốn dạy qua loa chữ Hán không thôi, hay qua loa chữ Quốc Ngữ. Vì Quốc Ngữ là ký âm chữ chẳng bao hàm truyền tải được ngữ nghĩa cha ông để lại, sau này vì hoàn cảnh nên Việt Nam dân chủ cộng hòa mới triệt bỏ chữ Hán và chữ Nôm, chứ thời nhà Nguyễn dân gian nhiều khi dùng chữ Nôm để thư từ nhiều hơn.

– Chữ ni ký âm, các ngươi học đi, sau ni học chữ Nho ta còn chỉ cho cách ghi nhớ âm đọc dễ hơn.

Hắn dạy viết từng nét chữ cho bọn chúng, viết gì cũng viết ra đất hết, hắn sống khắc khổ quen một phần mà phần nữa bút thời này khá to, viết thì chữ cũng phải to mà lại khó điều khiển nét hơn viết trên đất. Chính lẽ ấy hắn dạy đám lính chỉ qua nền đất, cũng may mà bọn chúng khá thích thú với việc học, hắn còn tiện dạy chúng mấy câu ca dao, tục ngữ để khắc ghi trong lòng :

– Các ngươi nhớ lấy : “Họa hổ họa bì nan họa cốt, Tri nhơn tri diện bất tri tâm”. Lấy lẽ ấy mà gặp ngoại nhân mô cũng phải giữ lấy giới hạn riêng, hiểu rõ tâm tánh họ rồi mới được tin tưởng hoàn toàn, biết chưa?

Hắn còn để một tên học nhanh nhất làm lớp trưởng, tên khác làm lớp phó… Càng dạy hàng càng muốn phổ cập giáo dục hơn, khổ nỗi thời này toàn qua quan hệ hoặc chiến công mà được tiến cử, hắn giờ thiếu quan văn mà lại mất tên Linh Thiều vào tay Ái Tử quận công Trần Công Chinh rồi. Nhưng đó không có nghĩa là thiếu, người tam xóm của Thanh Hà người tài đâu thiếu?

Giờ hắn muốn kiếm thêm người vào ban văn của hắn để giúp hắn soạn thảo những đối sách, cũng như ngoại giao với thương nhân. S

Sau giờ học, hắn nhờ bọn lính dựng tạm cái nhà tranh để mai nhập hàng của bọn ngoại quốc vào bán. Tối ở thời xưa là ngang 6 – 7 giờ đêm, vì thường nông dân làm việc xong không có gì làm thì ngủ phát từ đó tới sáng hôm sau, may mắn ở thành thị thì còn sáng đèn mà buôn bán tấp nập một tí – mà ở Thanh Hà là lò đúc rèn hắn mới di tới, những kỹ viện và phố hàng hóa thường dân…