Chương 210: Đáng! Không Đáng!

Nếu hai lão già Trình Hiền, Lý Thối mà nghe được lời phỉ báng của Nguyễn Nguyên Chẩn hẳn là sẽ hô to “oan uổng quá” rất to và rõ ràng. Chuyện này vốn là do Lê Nguyên Long chế định ngay từ đầu chứ nào phải ý đồ của bọn lão.

Nguyễn Nguyên Chẩn rất nhanh cũng nhận ra sai lầm trong tư duy của mình.

Võ quan xuất thân từ núi Kiến Hưng nói là bị đóng dấu dòng chính Quốc học nhưng nói thẳng ra là dòng chính Hoàng gia. Quốc học là ân trạch mà Hoàng tộc Lê thị ban phát cho thiên hạ, nào phải tự nhiên mà thằng nhóc ba tuổi như Lê Bang Cơ được ngồi lên vị trí Tế tửu cơ chứ!

Dường như đã tự giác được bản thân vừa khám phá ra một bí mật động trời, Nguyễn Nguyên Chẩn không tự giác được lùi lại một bước.

“Đèo mẹ! Ba phần mười quan quân cơ tầng của thiên tử lục quân đấy! Lực lượng đó hùng mạnh đến mức nào? Chỉ cần kế hoạch này hoàn thành, ai lại đủ sức uy hiếp được địa vị của Hoàng tộc ở Đại Việt nữa cơ chứ!”

Càng chết hơn là Hoàng gia công khai làm tất cả điều này không cần che giấu chút nào.

Đây là dương mưu, đơn giản là dựa thế mà làm, hoàn toàn không sợ hắn bóc trần với thiên hạ.

Suy tư một lát, Nguyễn Nguyên Chẩn chỉ cảm thấy một luồng bất lực dâng trào lên ngực, đoạn lại thở dài ra.

“Trời sập cũng có người cao gánh lấy, một thằng toan nho như ta dựa vào cái gì mà dám nảy sinh ý muốn châu chấu đá xe mà đối nghịch với Hoàng gia!”

Nghĩ thông rồi liền nhẹ cả người, hắn cười ha hả tiến về phía cổng chính Quốc học.

Vốn còn định thưởng cho hộ vệ trưởng mấy đồng, hiện giờ Nguyễn Nguyên Chẩn phát hiện ra thằng này cũng không đơn thuần là loại vũ phu thô bỉ chỉ biết đánh đánh giết giết.

Hắn quyết đoán từ bỏ hành động theo thói quen của mình.

Những năm gần đây người biết chữ quá ít, thông thạo vài trăm chữ lại có thể trôi chảy tính toán đã coi là người có thể diện, thưởng tiền cho bọn chúng chính là công khai sỉ nhục người ta.

Nguyễn Nguyên Chẩn hắn còn chưa thiểu năng đến mức làm những việc không được ích gì ngoài đơn thuần là đắc tội với người như thế.

Hắn nghiêm chỉnh chắp tay tạ ơn hộ vệ trưởng dành thời gian làm chân chạy cũng như giải đáp khúc mắc cho mình.

Hộ vệ trưởng cũng khom người hoàn lễ, tay làm dấu mời về phía cổng chính, ra hiệu Nguyễn Nguyên Chẩn có thể tiến vào.

Hắn chưa đi qua cửa, hộ vệ trưởng lại nói.

– Nếu muốn công tử có thể dẫn theo gia thuộc hộ vệ đi vào, duy chỉ có xe trâu là phải ký gửi ở ngoài, bỏ thêm ba đồng có thể nhờ người ta trông nom chu đáo!

Nguyễn Nguyên Chẩn gật đầu, phẩy tay ra hiệu gia thần đưa cho hộ vệ trưởng mấy đồng tiền, sau đó cả đoàn độ mươi người cùng đi theo hắn mở rộng tầm mắt.

Hộ vệ trưởng háy mắt, một tên hộ vệ hơi lười biếng bị sung làm hướng dẫn viên bất đắc dĩ dẫn đoàn Nguyễn Nguyên Chẩn đi dạo một vòng quanh núi Kiến Hưng.

…

Lý Thối từ giảng đường trở về, vừa đến cửa phòng giáo vụ đã hỏi.

– Thằng đó đi dạo mấy vòng rồi?

Trình Hiền chăm chú biên tập gì đấy, không thèm ngẩng đầu lên.

– Ba vòng, sắp xong vòng thứ tư! Sao? Ông giảng “Luận” không đủ hấp dẫn nó à?

Lý Thối ngồi xuống bàn dài, cáu nói.

– Ai mà biết! Nó chỉ thoáng đứng ở cửa độ chưa đến một khắc giờ rồi lại dẫn theo đám chân chó đi chỗ khác …

Lão còn định nói gì thì Trình Hiền đã hơi ngẩng đầu lên, đưa tay ra hiệu lão ngừng lải nhải.

Bên ngoài phòng giáo vụ đã sớm có một thanh niên độ mười tám mười chín, môi hồng răng trắng, bộ dáng phiêu dật không bị trói buộc cười như không cười nhìn vào.

Thấy Trình hiền nhìn đến liền nghiêm chỉnh hành lễ, nghi thái vô cùng tiêu chuẩn.

Trình Hiền biết rõ loại thế gia công tử này, nhất là dòng chính, bên ngoài luôn luôn tỏ ra khiêm cung hữu lễ, trong bụng như thế nào chỉ có trời biết.

Lão không cho ý kiến gật đầu một cái, vẫy tay gọi thằng này vào phòng giáo vụ.

Thằng này vào trong phòng lại lần nữa hành lễ với Lý Thối cùng mấy viên giáo thụ, trợ giảng chung quanh xong mới đĩnh đạc ngồi xuống.

Trình Hiền không nhanh không chậm pha một ấm trà thiết đãi Nguyễn Nguyên Chẩn.

– Trà này rất lạ, không trải qua lên men sao?

Trình Hiền động tác ưu mỹ, kiểu cách cổ xưa, lễ nghi trang trọng mà thưởng từng chút trà, thỏa mái rồi mới chẹp một tiếng nói.

– Công tử tinh ý! Trà này hái về chỉ phơi héo rồi sao, vò thôi, không lên men chút nào cả!

– Hương vị rất tốt, tuy không đậm đà như chè xanh, không nồng đượm như trà bánh nhưng hương vị thơm ngọt dễ chịu, dư vị đọng lại dài lâu, thực khiến cho người ta bồi hồi không dứt.

Nguyễn Nguyên Chẩn để chén trà xuống, thỏa mái cười mồi chuyện.

– Tiên sinh tại thượng! Chẩn nghe hộ vệ trước cửa sơn môn nói Quốc học Lam Sơn sẵn sàng bỏ nhiều tiền mua bí tân của tôi(1). Lời ấy thật chăng?

Trình Hiền ý vị thâm trường thấp giọng nói.

– Tri thức là đắt đỏ, tiền tài chẳng qua là vật ngang giá thôi!

Nguyễn Nguyên Chẩn lập tức phản bác nói.

– Tiên sinh nói lời ấy chưa đúng rồi! Tiền tài mới là thứ quan trọng nhất trên đời. Lương tiền sung túc, Thái Tổ, Thái Tông mới có thể đuổi người Ngô, đánh người mán, kiếm cho con dân Đại Việt ta một mảnh quốc thổ an ổn tường hòa. Nhờ lương tiền sung túc, Đại Việt quốc mới có thể rèn đúc đủ giáo nhọn đao sắc, chúng tướng sĩ mới có thể không lo áo cơm mà chăm chú giết giặc, hiếu tử mới có thể mua rượu ngon cho cha già, chồng lương mới có thể mua váy áo dập dìu rực rỡ cho vợ đảm, cha hiền mới có thể mua kẹo đường cho con nhỏ. Có thể nói, bất kể là trung, hiếu, từ, ái đều cần có tiền lương cả.

Trình Hiền gật gật đầu đồng ý nói.

– Những lời này nói có lý lắm, có tiền lương Đồng Tiến sĩ xuất thân các hạ mới có thể không gián đoạn nay đây mai đó “bái phỏng” “luận học” du lịch v.v. Những việc đó đều là đốt tiền cả, cho nên mỗ rất tin các hạ cực kỳ có thẩm quyền để nói về tiền lương. Thế nhưng … mỗ vẫn bảo lưu câu nói cũ. Tri thức là đắt đỏ, miễn là nó xứng đáng với cái giá ngài đưa ra, có bao nhiêu Quốc học Lam Sơn thu mua bấy nhiêu!

– Quốc học Lam Sơn rất giàu?

Trình Hiền cười ha hả.

– Quốc học không giàu, kẻ chân chính có tiền là công tử Ý, hay nói đúng hơn là tông tộc họ Lê. Mượn một câu của công tử Ý mà nói, “Quốc học Lam Sơn hỏng rồi ta lại về xây Huyện học Cẩm Giang, đảm bảo so với Quốc học Lam Sơn không thua nửa viên ngói!”

Nguyễn Nguyên Chẩn ngẩn người ra một nhịp, đoạn hơi chùng xuống nói.

– Tôi có thể ở lại Quốc học giảng dạy viết sách không?

Lão Trình hơi nhíu mày.

– Vì sao công tử hỏi như thế!

Nhìn thấy vẻ mặt quái lạ của Trình Hiền, Nguyễn Nguyên Chẩn xoa tay cực kỳ con buôn.

– Thiếu tiền thôi! Tôi tự tin tri thức của mình có thể được chư vị đại nhân trả cái giá cao.

Ánh mắt kỳ quái của Trình Hiền vẫn chưa rời đi, hắn miễn cưỡng cười nói.

– Tôi quyết chí dương danh thiên hạ!

Trình Hiền gật đầu ủng hộ.

– Lý tưởng này không tệ, nên lấy đó làm mục tiêu phấn đấu. Ở Quốc học vừa dạy vừa học tu tập mười mấy năm nói không chừng có thể thành một đời hành gia

Nguyễn Nguyên Chẩn thở dài tự giễu nói.

– Vẫn hơi muộn á tiên sinh, ngày tháng của cha tiểu tử không còn dài! Tôi muốn danh chính ngôn thuận ngồi lên ghế gia chủ chí ít phải hoàn thành một mục tiêu nhỏ – trước năm hai nhăm tuổi danh truyền khắp Đại Việt. Nếu thuận lợi hơn chút nữa, có thể đề tên vào hàng tam khôi thì địa vị của tiểu tử trong nhà càng vững chắc. Đó là điều tôi vẫn hằng mong muốn!

– Cho nên?

– Cho nên tôi chỉ có thể đi đường tắt! Vì khuếch trương danh tiếng nên tôi chuyên chọn tường nam mà húc, cửa chuyên nhắm đại môn mà đạp. Muốn húc nam tường không đau, đá đại môn không ngứa ngoài thực học ra phải có tiền, rất nhiều tiền!

Trong phòng giáo vụ bỗng vang lên tiếng sột soạt, ngay cả Lý Thối lúc này cũng cảm thấy thú vị vểnh tai lên nghe.

Nguyễn Nguyên Chẩn cũng rất vô ngữ á.

Ai mà biết được năm trước vừa khí thế bừng bừng từ chối quan thân, trước mặt tất cả mọi người phát đại nguyện thề sẽ thi lại lấy cho được tam khôi thì năm sau cha hắn trúng gió, sức khỏe suy giảm nhiều, gia tộc rục rịch chuẩn bị lập thiếu chủ.

Thế gia mà, tất cả mọi người đều cực kỳ hiện thực, nếu Nguyễn Nguyên Chẩn hắn có một quan nửa chức treo trên người thì không ai nói gì, đàng này lại ngạo mạn mà từ chối quan thân, ai mà biết được lần sau thi mày còn đỗ đạt nữa không.

Đến nước này âu cũng là hậu quả của hành động ngạo mạn ngu xuẩn trước kia cả!

Gạt bỏ bực bội trong lòng, hắn nâng chén trà lên thấm giọng một cái, nói tiếp.

– Có tiền có thể rình rang đường đường chính chính đi bái phỏng chư hiền, có thể thuê phong môi (người chế tạo tin đồn) tốt nhất tạo thế cho mình. Chỉ có như thế Chẩn mới có thể ép chư vị danh nho đại hiền vì hiềm mặt mũi mà chào đón tiểu tử bái phỏng. Có thể biện luận với những bậc đại trí như thế mới đủ để tài học của tiểu tử tăng nhanh. Mà tất cả những thứ này đều cần tiền, rất nhiều tiền, nhiều đến nỗi đích trưởng tôn Thanh Lâm Nguyễn thị cũng sắp gánh không nổi.

Lý Thối nhíu mày nói.

– Theo cách của công tử thì nguồn lực bỏ ra không nhỏ đâu. Lấy tài học của công tử đỗ đạt ra làm quan chẳng qua là chuyện một câu nói. Vì cái ghế gia chủ một nhà thế tộc làm như vậy đáng sao?

Trình Hiền không nói gì, nhìn Nguyễn Nguyên Chẩn nhún vai không nói lão đột nhiên lại nhớ đến lời Lê Ý năm đó.

“Thầy ơi! Tầm nhìn của sĩ nhân nước ta đều thô thiển chộp giật như thế này sao?”

Những năm đó, tiếp xúc với mấy chục chưởng quỹ các nhà đến góp vốn làm ăn, những kẻ đó cãi nhau vỡ đầu chảy máu với nó vì cái điều khoản “bốn phần mười tiền lời mỗi năm sẽ đầu nhập làm kinh phí nghiên cứu sản phẩm mới”.

Bốn phần, chỉ có bốn phần mười mà thôi, thế mà chúng sống chết không chịu. Đèo mẹ!

Nhìn đám con buôn ngắn nghĩ đó, nó thoang thoảng cảm nhận được một loại tầm nhìn hạn hẹp, tư duy chộp giật ngắn hạn.

Mấy năm sau dạo khắp thiên nam địa bắc, nó lại phát hiện ra loại phương thức tư duy này không phải là đặc tính riêng có của đám con buôn đó.

Đại Tư Đồ Lê Sát làm người cương trực thẳng thắn, hiềm vì một thói nóng ruột ít kiềm chế, bất cứ cái gì không thuận theo ý đều dùng biện pháp quyết liệt mà giải quyết. Nếu không có thói xấu đó làm hại thì một người trên hết lòng thờ vua, dưới hết tâm che chở bộ hạ như lão sao có thể đến mức bị ban thuốc độc cho tự sát tại nhà?

Tiên đế một lòng chỉ muốn làm thiên cổ đệ nhất, nóng ruột cầu thành mà không để ý hậu quả, trước thì triệt Lê Sát cùng Lê Ngân, sau thì gây sự với huân quý cùng kimi, khiến cục diện những năm Đại Bảo cứ vài bữa lại phải cất quân đi dẹp loạn.

Chuyện trong nước chưa xong, bên ngoài nghe tin Maha Bí Cai lên làm vua Chiêm Thành liền cho duyệt binh ở Đông Đạo, chắc là không có ý muốn nhân cơ hội quyền lực tân vương Chiêm Thành chưa vững chắc đem quân sang xin tí tiết đâu nhỉ?

Hắn muốn làm quá nhiều chuyện trong thời gian quá ngắn, nếu không phải Lê Nguyên Long đoản mệnh mà băng ở vườn vải e rằng cái triều đại này cũng không chịu được phương thức tư duy này của hắn bao lâu nữa.

Muốn nước giàu dân mạnh, vững bước tiến lên trở thành liệt cường thì thứ cần thiết nhất không phải là khoa học kỹ thuật vượt xa thời đại.

Trên hết, thứ thực sự có thể khiến một tiểu quốc vươn lên trở thành đại quốc là tâm tính tường hòa, hành sự có kế hoạch, phương lược dài lâu được định hướng bởi tầm nhìn quảng đại mà minh xác.

Thứ đó, ngôn ngữ hiện đại gọi là … ĐẠI CHIẾN LƯỢC!

Suốt ngày nóng lòng cầu thành bị ám ảnh bởi hai chữ cường đại đến mức luôn muốn một ngày bằng hai mươi năm, nội trong cuộc đời mình làm xong chuyện ba bốn đời con cháu thì vạn kiếp cũng chỉ xây dựng được một tiểu quốc hạng hai.

Giả dụ như nước Rattanakosin (Xiêm) dưới thời Chulalongkorn sau này, hắn quyết chí đưa đất nước đi trên con đường hiện đại hóa kiểu phương tây.

Vị quân chủ đầy tham vọng này vì vội vàng nên liên tục vấp phải trắc trở.

Giả như tính toán có sai, dư lực không đủ, điều kiện chính trị trong nước chưa phù hợp v.v. hàng loạt lý do khiến cuộc cải cách của hắn trở thành một mớ hổ lốn nửa nạc nửa mỡ họa hại con cháu đến tận thế kỷ XXI.

Ngược lại như Nhật Bản, người ta hay hỏi vì sao nước Nhật có thể “dễ dàng” canh tân thành công mà nào đâu biết cái xứ xở đó có mấy trăm năm hòa bình phát triển nên đất nước cực kỳ giàu có, dân số đông đúc, tỉ lệ biết chữ cao, kỹ nghệ tinh xảo, tài nguyên phong phú (ngoại trừ sắt và dầu mỏ ra cái gì Nhật cũng có, nhất là bạc và vàng) v.v. cuối cùng cũng là quan trọng nhất – các lãnh chúa miền nam lại cực kỳ ủng hộ việc học hỏi phương tây, trước cuộc duy tân Minh Trị đã có hẳn một ngành nghiên cứu gọi là “Hòa Lan học” để nghiên cứu văn hoá kỹ nghệ phương tây.

Tất cả những thứ ấy kết hợp lại với nhau tạo thành tổ hợp thế và lực đầy đủ đẩy nước Nhật lên con đường liệt cường không ai cản nổi.

Kể cả như thế, Nhật Bản cũng mất tới hai ba đời người mới hoàn thành thuế biến. Cuộc cải cách sao mà gian nan, hồi trung hưng sao mà vất vả.

Ví dụ thành công lẫn thất bại đều bày rành rành trước mặt.

Vì lẽ đó dù trong một đời người, nó miễn cưỡng có thể dùng sức một mình giúp Đại Việt vượt qua quãng đường một vài trăm năm nhưng Lê Ý không định làm như thế.

Vì một vài bước tiến nhỏ nhất thời mà để ngỏ khả năng gây nên hậu họa?

Không đáng!

Thành ra, từ nông nghiệp, thủ công nghiệp, khoa học kỹ thuật, văn tự, cơ quan nghiên cứu v.v. Tất cả mọi thứ đều phải được xây dựng từ móng.

Nó sẽ chỉ tìm cách thúc đẩy những thứ căn bản nhất, còn những tiến bộ xã hội sẽ phải được thúc đẩy từ dưới lên hoặc từ giữa ra chứ tuyệt không bao giờ có chuyện Lê Ý tác động khiến sự chuyển biến này được thực hiện từ trên xuống bằng chính lệnh triều đình.

“Đại Việt cần một cái móng sâu!”

Nhớ lại kết luận năm đó của Lê Ý, lão không nhịn được thở dài thườn thượt.

“Xem ra đến hết đời lão già ta cũng ít có cơ hội được nhìn thấy quốc gia đến hồi thịnh vượng!”

– Tiên sinh! Tiên sinh sao vậy!

Trình Hiền bị Nguyễn Nguyên Chẩn đánh thức khỏi cơn mê, vô thức sờ lên râu bạc, giọng hơi lạc đi cười gượng nói.

– Lão đầu ta không sao, chỉ là già rồi, đôi khi hơi thất thần chút thôi!

Lúc này, Nguyễn Nguyên Chẩn lại lần nữa chắp tay, tha thiết nói.

– Xin tiên sinh cho phép tôi ở lại Quốc học ký lục tân bí, soạn thảo sách vở đôi năm. Chẩn tin rằng giá trị của chúng sẽ không làm cho chư vị tiên sinh thất vọng.

Trình Hiền lần nữa lấy lại chăm chú, nhìn thẳng vào mặt thằng này hơi khàn giọng hỏi.

– Công tử chắc chứ?

Nguyễn Nguyên Chẩn cúi đầu không nói.

Trình Hiền thở dài ra một hơi.

“Thây kệ đi, liên quan gì đến mình kia chứ!”

Đoạn lão phẩy tay nói với xá nhân.

– Lão Đinh, ghi danh cho công tử Chẩn, giáo chức hiện tại cứ xếp làm trợ giảng đi!

– Tạ ơn Trình sư!

Nguyễn Nguyên Chẩn cung kính vái tạ, hắn có lòng tin, chỉ cần ở Quốc học viết sách một hai năm hắn sẽ kiếm đủ tiền tiếp tục con đường gầy dựng danh tiếng của bản thân.

“Cái giá này trả đáng lắm!”

Chú thích:

(1) Trong cách xưng hô của người Việt xưa, chỉ có người ở vai thấp, giả dụ như nô bộc, con cái trong nhà hoặc học sinh với thầy dạy mới xưng là “tôi” “tớ” với người bề trên.

Ngược lại, nếu vai vế cao hơn thì thường tự xưng là “ta”.

Kể cả bậc vua chúa mà xưng hô với thầy dạy của mình vẫn phải xưng là tôi hết.

Giả dụ như trong bức thư chúa Trịnh Cương gửi cho tiến sĩ Nguyễn Quán Nho viết:

“Tôi gửi lời kính thăm thầy.

Tôi thấy lòng thầy trung thành thậm cảm.

Trước là giúp bề trên, sau là yêu tôi, mà thầy giữ lấy lẽ chính.

Tôi đã được ơn nghĩa còn lâu, tôi chẳng quên đâu.

Ngày trước tôi đã cho đưa túi trầu đến hầu, mà thầy cô từ, khi bấy giờ tôi chẳng dám ép.

Rày đã thung dung, tôi cho đem đến, (thầy) lấy cho cam lòng tôi.

Xin gửi kính lạy thầy.”

Trong trường hợp này, Nguyễn Nguyên Chẩn vừa ít tuổi, danh tiếng cũng thấp hơn Trình Hiền là hàng Đế sư nên chấp lễ học sinh mà xưng là “tôi”.

Ấy là chuẩn với lễ lạt ngày xưa vậy!