Chương 113 : Vấn nạn thuế

Chẳng hiểu sao lại giao cho hắn Hộ bộ Thượng thư, nhưng bộ này lo việc dân kiểm, lấy đinh mà thống kê dân, lo việc huy động dân. Ngọc Yến để tạm mấy tên kia thi nhau đánh nhau, nghe nói đang đánh trận lớn ở làng Đức Bưu, dàn trận hỏa pháo mà áp sát bắn, lực lượng tuy ít nhưng vũ khí thì mạnh hơn rất nhiều.

Hoàng Ngọc Yến mệt mỏi, nhận định như sau về tình hình thuế má ngoại thương : Cơ quan phụ trách gọi là Tào Ty, cai tàu và tri tàu mỗi chức một tên, cai bạ tàu, tri bạ tàu, cai phủ tàu, ký lục tàu, thủ tàu nội mỗi chức hai viên, cai phòng 6 người, lệnh sử 30 người, toàn thuế binh 50 người, lính tàu 4 đội 70 người, thông sự 7 người. Mỗi chỗ tàu tới đều có công đường để nộp phí nhập cảng, thu thuế bao nhiêu 6 phần nộp triều đình, 4 phần quan dân chia nhau.

Cách trưng thu thuế này phát huy được tiềm lực nhân dân, nhưng tạo sự tùy tiện và thiếu nghiêm chỉnh, tham nhũng trên thực tế. Tuy chỉ dính một tí vào bộ Hộ, nhưng đề xuất : đề xuất thi tuyển vào cơ quan Tào Ty, luân chuyển liên tục giữa các người làm trong tới các chức khác theo nghĩa vụ. Xin phép cho thành lập Giám Thuế viện, xin giao cho mấy tên học giỏi mà làm trực thuộc Hình bộ, kiểm toán và kê khai sổ sách, kiểm tra sổ sách định kỳ, với các phân khu kiểm tra qua lượng tàu thuyền qua lại mà đánh ra.

Kê khai và công khai thuế trước toàn bộ người dân, tiền sẽ được thu hết đầu tư cho nhân dân chứ không phân chia tự nguyện như bình thường nữa.

Nghiêm cấm việc truyền khẩu, tận dụng Cơ Tự mà viết giấy sổ sách, sao in mà cất vào khố và nhiều nơi khác. Mở các lớp đào tạo người cán bộ về trình độ, nghiêm trọng hóa việc thanh liêm.

Về thuế nhập cảng, hắn từng làm ở Thanh Hà nên biết rõ thuyền Đông Nam Á được đánh thuế rẻ hơn, thuyền Tây Dương bị đánh thuế gấp 10 lần, mà họ vốn đi xa hơn, chính vì việc ấy nên thuyền vào Thanh Hà trước đây rất khó khi là Tây Dương : vào xin thì khó, thuế vào buôn bán thì cao, hàng hóa thị bị cấm túng. Còn thuyền Đông Á cũng bị đánh thuế cao hơn cả Tây Dương, nhưng đa số bọn chúng giàu, đường xa nên chẳng quan tâm.

Đề xuất chủ động để thuế ngang nhau, chủ động tạo công việc bưng bê, kiểm toán, giữ hàng… để người Việt làm cho người nước ngoài.

Chính sách trước đây thu thuế đến nhiều hơn thuế đi, chủ động đánh thuế thấp với người nước ngoài mua hàng nội địa, đắt với hàng nhập cảng. Nay xin chú trọng sản xuất, đầu tư hàng hóa hơn để tăng khả năng mức độ uy tín của Việt Nam, vì hàng hóa Việt còn chưa được tốt lắm, có tốt thì sản xuất bị ít, thương nhân mệt nhọc.

Người Hoa có những mặt hàng bị cấm hoạt động, đánh thuế mạnh song có lúc thì được độc quyền một số mặt hàng hóa đặc sản của địa phương xung quanh, thu lại mà bán cho Tây Dương. Nay làm thế bị độc quyền về việc tập trung hàng hóa, cấm làm đa số nghề mà lại cho độc quyền thu hàng, làm uy thế họ càng lớn, nay xin bỏ lệ ấy, cho người Hoa được bảo vệ kinh doanh tất cả các ngành nghề, bỏ việc ưu tiên thu thập hàng hóa buôn cho Tây Dương.

… Trước đây nhập hàng cồng kềnh, bán buôn mệt mỏi mà Ngọc Yến nghĩ trò mua hết hàng mà tránh việc thuyền buôn nhiều lần ghế qua ghé lại. Hắn nhìn lại cơ chế thuế : Thuyền Thượng Hải mới đến nộp 3.000 quan, khi về nộp 300 quan; thuyền Quảng Đông mới đến nộp 3.000 quan, khi về 300 quan; thuyền Phúc Kiến mới đến nộp 2.000 quan, khi về 200 quan; thuyền Hải Đông mới đến 500 quan, khi về 50 quan; thuyền Tây Dương mới đến 8.000 quan, khi về 800 quan; thuyền Mã Cao, Nhật Bản mới đến 4.000 quan, khi về 400 quan; thuyền Xiêm La, Lữ Tống mới đến 2.000 quan, khi về 200 quan.

Thuyền nào giấu giếm hàng hóa thì bị sung mà lấy hết đi, thuyền nào không có hàng hóa mà nhập cảng thì thu luôn. Ấy tới đoạn này hắn nghĩ lại, thôi duy trì việc đánh thuế cao với các nước gần, vì họ thường xuyên lui tới, còn các nước xa thì đánh thuế nhập và rời đi giảm nhẹ bớt.

Số thuế một năm là từ 1 vạn đến 3 vạn quan, với 6 phần vào triều đình và 4 phần về quan dân tự chia chác, nay định lại 4 phần đó phân bổ bởi triều đình về các địa phương mà xây dựng và chăm lo đời sống nhân dân.

Hiện tại, Hoàng Phủ Tường đang đánh giặc ở Hội An rất lớn, hợp quân từ cửa Hàn (Đà Nẵng) nhưng tình hình không khả thi, quân triều đình đang đánh lại rất mãnh liệt và có giấu hiệu thua. Như thế thì Thanh Hà phải là nơi nhập cảng chính hiện tại, xin nạo vét phù sa ở dưới sống mà tránh làm khó thuyền tiến vào, cũng như ở các cửa biển. Cho nhập hai làng Thai Dương Thượng thượng giáp và Thai Dương Thượng hạ giáp ở cửa Thuận An vào hệ thống cảng thị Thanh Hà.

Chủ động cho thuê và cấp đất cho người phương Tây tiếp tục mở thương điếm, bắt ký kết những cam kết, cho phép người dân địa phương vào làm việc và tố cáo nếu thấy nghi ngờ, bỏ việc quan lại được tự ý đi tuần tra mà bắt bớ, cho phép người Tây Dương tố cáo quan lại làm khó cho chính quyền địa phương, cùng người dân mà làm.

Nghe như Étienne nói thì một số quan lại khi nhập hàng của hắn đòi có lễ biếu, hắn cũng xét mà cho tố cáo bắt đi. Mấy việc ấy thương nhân vô cùng chán nản mà chưa bao giờ nói, nay định lại luật như vậy mà tăng cường hội nhập với ngoại bang, xét nước ta tuy sợ giao thiệp nhiều bị điều tra, do thám, bị mất bản sắc thì phải phát huy tinh thần “Cái gì thấy hay thì học, cái gì xấu thì bỏ đi”.

Muốn như vậy thì phải đảm bảo cho việc mở các trường công, hiện tại ngân khố thì nhiều tiền mà toàn phục vụ xây cung điện với lễ nghĩa, đem tiền ấy mà xây các trường công, khuyến khích mời người Tây Dương và người Việt cùng nhau đào tạo ra lớp người có nhận thức, có học thức thì việc quản lý mới dễ, ngu dân chỉ là cách để trị tức thời chứ không lâu dài.

Về chính sách khắt khe, lại quá khó mà kiểm soát việc lục soát và thu hàng hóa phi lý của lính và quan, cũng như việc nhập lậu hàng hóa. Phàm những thuyền bị phát hiện nhập lậu đều cấm vĩnh viễn nếu không nộp lượng lớn phạt và chịu giam nửa năm, đặt ra đồi tuần tra biển mà kiểm tra thay phiên ngày đêm mà chặn việc ấy.

Thêm nữa, việc buôn bán với đàng Ngoài thời Vũ Đế có được mở ra, tuy không thường xuyên, nay Vũ Vương ngạo mạn mượn việc long giáng, tự xưng Hoàng đế lập quốc Việt Thường, Bắc Hà đoạn tuyệt quan hệ mà không giao du, nên tạm bỏ qua. Bỗng nhớ tới việc long giáng là tim hắn nhói, tay run cầm cập một hồi, như phản xạ tự nhiên vì sợ hãi vậy, rồi mãi mới hết…

Trong nước, thuế thổ ngơi, thuế đò và thuế chợ… đều xin bỏ đi hẳn. Mỗi năm thu gần 8 vạn thuế mà lại toàn bộ từ đống thuế đó, các dân tộc ở trên núi ít buôn bán với dưới là vì có… thuế núi, nay xin bỏ mà cho dân Việt Thường với nhau bình đẳng mà buôn bán. Song tiền ấy xứ Quảng Nam chiếm đa số, hiện tại chưa cần lo lắng. Dân Thuận Hóa tuy đông nhưng sống trên núi khá ít, cũng khá ít xuống núi.

Ban đầu là các chúa Thái Tổ, Thái Tông nới lòng mà không thu các loại thuế phi lý, thuế chợ nên chợ xóm, bến thuyền mọc lên dồi dào, nay thuế phiền hà làm nhiều chợ tự tan rã, đời sống nhân dân cực khổ, xin cho thôi việc ấy. Hiện tại, còn có thuế lên vùng núi của người Kinh, như Hồ Nhạc đang tác oai tác quái mua bán không nộp thuế, vậy coi là sử nhà Nguyễn cũng đúng đi?

Mỗi thuyền lên miền thượng du phải đóng 300 quan, vua chiếm 6 phần còn lại chia cho bá quan, như Trương Phúc Loan là bú đẫm cùng các tên phản giặc thuế ấy, nay xin bỏ luôn.

Những ruộng hoang mới khai chưa cho thu thế liền mà đời sau một thời gian nhân dân sản xuất, canh tác ổn định mới thu thuế hay các chúa Nguyễn cũng chia ruộng ra các thứ bậc để thu thuế họp lý. Cụ thể “Ruộng nhất đẳng mỗi mẫu thu thóc 40 thăng, gạo 8 hợp ; ruộng nhị đẳng, mỗi mẫu thu thóc 30 thăng, gạo 6 hợp ; ruộng tam đẳng mỗi mẫu thu thóc 20 thăng, gạo 4 hợp. Lại cứ 1 thăng thóc thì thu tiền phụ 3 đồng. Ruộng mùa thu và đất khô thì không chia thứ bậc, mỗi mẫu thu 3 tiền, không đủ mẫu thì thu 1 tiền. Nay cứ duy trì, nếu mới mua thì tạm cho 2 – 3 năm rồi mới đóng thuế.

Xét chúa Nguyễn Phúc Chu sai Tướng thần lại ty Thuận Đức sang Chân Lạp chiêu tập dân xiêu tán trở về quê cũ nhưng bị Phó tướng dinh Trấn Biên là Nguyễn Cửu Vân bắt làm việc riêng, nhiều người sinh oán, chúa trách rằng: “Khanh là con nhà tướng, chế ngữ một phương, sao không nghĩ lấy sự vỗ về làm trọng, mà chỉ mưu lợi cho mình? Những dân xiêu tán mới về kia, thất sở đã lâu, nay lại sai bắt quấy nhiễu thì họ chịu sao nổi”. Ấy việc người dân lưu tán, đi về thì để họ tự làm, cho họ đi học, bỏ việc quan có quyền sai làm này làm nọ không theo luật.

Việc thuế đánh bắt cá thì giữ nguyên, các xã ven biển trấn Thuận Hóa, gián hoặc có xã theo nghề đánh cá thì chiếu thu thuế mắm, lấy số người và lấy có lưới hay không có lưới làm chuẩn.

Về thuế đinh, chính quyền đàng Trong bắt đầu thi hành phép “duyệt tuyển”. Sau một tháng tuyển xong, chiếu từng hạng để định lệ thu thuế theo ngạch bậc khác nhau2. Nhìn chung, thuế chính hộ thì nặng, thuế khách hộ thì nhẹ. Số binh đinh có khuyết thì chiếu trong quân hạng mà tuyển bổ. Ngoài ra, đối với những người đỗ trong các “thi quận vào mùa xuân” trở thành nhiêu học thì miễn thuế sai dư 5 năm.

Nay xin ai đủ 18 tuổi tính thêm tuổi mụ vào, thì bắt đi binh, học thì khỏi xét, đến 25 tuổi thì thôi, đi binh khỏi cần nộp tiền thuế chính hộ (ở tại quê) hay khách hộ (tức ngụ cư) như trước nữa, rác rưởi. Tạo tư duy thoáng mở, phục vụ tổ quốc.

Theo đà phát triển của kinh tế hàng hóa, những người sản xuất phi nông nghiệp, các thương gia và người buôn bán nhỏ ngày càng nhiều. Phần lớn họ có hộ khẩu cư trú ở nông thôn, từng bước tham gia buôn bán.

Sau khi thu hoạch mùa màng họ thường đem thóc gạo, nông sản khác ra các dinh ở Thuận Quảng bán lấy tiền rồi mua các hàng tơ lụa, áo quần đẹp, đồ dùng tốt về dùng và bán lại ở địa phương mà thu lời. Dần dần dân cư tập trung và tiến hành đô thị hóa, các thứ thuế như đê điều, đường xá… nay đều thu chung gọi là tiều điệu, mà thuế này thường tăng giảm theo nhu cầu của triều đình, gây nặng nề cho nhân dân.

Xin phép cho việc các thứ thuế nhỏ nhặt ấy để cho mỗi tổ dân phố lo chung, những đường lớn thì đơn vị lớn hơn trưng cầu ý dân mà làm, cố định các thứ thuế theo giá cả hàng hóa và sản phẩm, bỏ đi quyền tăng thuế của quan lại và triều đình.

Về thuế khai thác khoáng sản, ở Thuận Hóa có mỏ sắt ở Phú Bài, mỗi năm nộp 2.000 khối sắt, mỗi khối cân nặng 25 cân. Còn nhân dân khai mỏ, luyện sắt ở các nơi khác, hàng năm phải nộp thuế là 500 khối… và chỉ được miễn phu dịch không được miễn thóc tô và sai dư, nay cho miễn những thứ thuế ấy, tạo điều kiện để toàn tâm toàn lực phát triển.

Các thứ thuế nguồn, tấn, đầm, ao, tuần ty, chợ, đò… mỗi năm thu vào tiền hơn 76.460 quan, vàng 148 lạng, bạc 1.450 lạng. Từ Quảng Nam trở về Nam chiếm 6 phần, Thuận Hóa chiếm 4 phần. Nay xin địa phương nào nghèo hơn thì thu ít hơn, còn những thuế phi lý thì bỏ hết.

Từ trước, chúa tiên đế đã đặt ra một ngạch quan chuyên thu thuế có hệ thống từ trung ương đến địa phương gọi là Bổn Đường quan. Đây là một đội ngũ quan lại rất cồng kềnh, đến gần đã trở thành vấn nạn không chỉ đối với dân mà còn là thương nhân, luôn bị hách dịch chèn ép, nay bỏ đi mà cho dân tự ý thức tới nộp ở những trạm thu riêng, gửi về triều đình phân bổ.

Hệ thống thuế tư duy chung đang rất vụn vặt, xỉa xói nhiều thứ, những việc không đáng thì lại đánh thuế vào làm dân cực khổ, lại đặt quyền lợi thống trị lên hàng đầu mà tăng phi lý, dân ngày càng khổ và bất bình, bao việc tốt xưa nay đều quên, nên đặt dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh theo đạo Lão mà đặt thuế ít đi, trọng theo ý kiến người dân mà làm.

Với chính sách thuế thiếu khoa học và không tích cực như thế đã làm cho kinh tế thương nghiệp ở Đàng Trong từ thời Thế Tổ không còn phát triển mạnh mẽ như hồi thế kỷ thời Thái Tổ, Thái Tông, Hy Tông và Tuyên Tông nữa. Nếu muốn thì Nguyễn Phúc Luân khi nhận tước hiệu phải cải cách ngay.

“Nhân dân Việt Thường quốc sống trên vùng đất được thiên nhiên ưu đãi, sản vật phong phú, nhưng lại bị chèn ép bởi chánh sách thu thuế của triều đình ta và thêm lạm thu của đội ngũ bản đường quan. Lệ thu thuế vừa phiền phức, rối rắm,không thống nhất nên người dân thường phải chịu sự chèn ép, nhũng lãm. Trong việc giao lưu buôn bán, các thương nhân nếu không được sự che chở của thể chế nước khác đều bị chèn ép, thậm chí bị đánh thuế nhiều lần. Nhiều người bất mãn, phản ứng bằng cách tham gia vào các cuộc khởi nghĩa chống lại chính quyền là vì vậy.” Hắn ghi như vậy là kết hết vào sách “Việt Nam thuế trưng dụng vấn đề 越南税徵用問題” mai sẽ nộp cho Phúc Luân.

Hắn đâu có biết, mấy cái chuyện mà hắn dùng tư duy lịch sử này lại còn giúp Phúc Luân một đợt, khi mà khí thế Văn Thánh lại tỏa ra sáng rực cả bầu trời Tĩnh Phủ, thế là người dân và những kẻ đằng xa nhìn thấy, đều run sợ mà coi Phúc Luân là kẻ thực có Thiên Mệnh chứng giám…