Chương 112 : Luật lệ

(Chương mất bản thảo, cũng không nhớ mình ghi cái gì nên thôi, đền bù bằng một bản sách luật công phu vậy. Một bản hiến pháp sẽ cho thấy được tác phong, bản chất, văn hóa cơ bản của một quốc gia)

“Phụng lệnh Hoàng đế, kế thừa Quốc triều hình luật 國朝刑律 của Thánh Tông họ Lê, định lại mấy việc để dễ dàng trị quốc sau này.

Hình bộ, tứ nguyệt thập tam nhất Minh Anh thập niên, bản sách tái bản lần 2.

Từ khi Thái Tổ (Nguyễn Hoàng) vào trấn thủ tới nay, luật pháp nhà nước ta tuy theo Bắc triều song lại không toàn diện, nhiều điều cổ hủ lại chưa có pháp chế, cổ hủ lại có trong cả điều lệ, nên việc đổi mới là cấp thiết.

Chưa kể Hoàng đế là bậc Văn Thánh, thế cục đèo lái vận nước hiện tại lưỡng đầu thụ địch, các bậc quan ra sức phát triển vũ khí, tàu thuyền, khí giới mà luật pháp lại vẫn dậm chân, tất phải càng đổi thay.

Xét rộng ra, trước đây luật lệ nhiều phần cho Hoàng đế hưởng, nhân dân vì thế điêu đứng, với lại luật Hồng Đức lại toàn diện trên nhiều lĩnh vực, việc ấy khiến cho tính toàn diện không được bảo đảm. Nay soạn cuốn luật này gọi là Việt Thường Dân Chính Hiến Pháp 越裳民政憲法, từ bộ luật này sẽ căn cứ vào mà viết thêm những bộ luật khác sâu hơn, giảm bớt tánh toàn diện nhưng đảm bảo tính sâu rộng.

Hiến pháp là cái cơ bổn nhất, là định hình tác phong xã hội của bổn quốc, ấy mới nên chỉn chu.

Nguyên tác : Hoàng Ngọc Yến, Vũ Văn Trung, Lê Văn Hựu, Lê Quỳnh. Phụng mệnh Hoàng đế biên soạn lại năm Minh Anh thứ 10, chúng thần : Vũ Văn Trung, Lê Văn Hựu, Hoàng Văn Trỗi, Lê Quỳnh, Văn Văn Tế, Dương Hữu Bài kính.

「「Chương 1 : Danh Lệ」」

Luật pháp của Hoàng Ngọc Yến, Vũ Văn Trung phân ra 5 ngạch : dân sự, hình sự, hành chánh. Ngũ hình 五刑 nay còn Tứ hình 四刑「Điều 1」:

(Tiền 錢) Tuỳ việc mà phạt theo các mốc 15 văn, 25 văn, 5 tiền, 10 tiền, 5 quan, 10 quan, 15 quan, 20 quan, cứ thế cộng thêm vào 5. Tội tham nhũng phạt tuỳ vào lượng đã tham, kẻ nghèo được giảm, kẻ giàu tuỳ đức mà tăng, giảm theo trưng cầu dân ý. 「Luật này ngạch dân sự, hình sự」

Vũ Văn Trung luận : “Trước có Xuy hình (đánh roi) Trượng hình. Các thứ ấy nay dân đói, đánh lại khó khăn, nước ta đẩy mạnh phát triển ngoại thương, kinh tế hàng hoá phát triển, nay đổi chỉ phạt tiền để phù hạp với thế cục.”

(Đồ 圖, lưu hình 留刑) Tuỳ việc vi phạm, Đồ 圖 tức giam lỏng ở nhà hoặc đi tù, Lưu 留 tức bắt rời khỏi xứ, Lưu cho rời nơi vi phạm tới nơi khác để thực hiện nghĩa vụ cải tạo, đóng góp.

Lê Văn Hựu luận : “Luật Hồng đức phép chia Đồ làm 3 loại, phạt xong lại giáng làm các thứ phục dịch, ấy gọi là Đồ. Đàn bà đàn ông thì chỉ có đàn bà được Lưu, song cơ chế ấy làm lượng gia nô tăng cao, Hoàng thượng vì thế nên không tán thành, cho là tạo kẻ ở cho lũ quý (ngu) nông.”

Tuỳ mức vi phạm, tiến hành Đồ theo các mốc : 6 tháng, 12 tháng, 24 tháng, 36 tháng, 48 tháng và 60 tháng. 「Luật này ngạch dân sự」

Lưu chia làm 3 loại : nội châu, ngoại châu và viễn châu.

Nguyễn Thụ luận : “Hồng Đức luật bắt đánh từ 90-100 trượng, thích chữ lên trán đày lên các nơi biên ải làm việc, việc ấy khó chấp nhận được.”

(Tử hình 死刑) có các bậc : thắt cổ, trảm đầu; bêu đầu; lăng trì (niên hiệu Minh Anh thứ 4, chánh thức bỏ).

「Điều 2」Xử qua 10 tội đại ác : làm hại tới xã tắc; phá hủy chùa chiềng, tông miếu, đèn đại, cung điện… của công; phản quốc; giết người; trộm đồ ngự, làm giả ngự dụng, thuốc giả; bất hiếu; buôn người; giết quan lại, chống đối chánh quyền; gian dâm với người cùng họ.「Hình sự, dân sự」

「Điều 3」Xét giảm các thứ : có công lớn, có tài năng cao, có đức trọng lớn, cần cù chăm chỉ.「Hình sự, dân sự」

Vô danh luận : “Hoàng triều có xét giảm cho các bậc quan lại có chức phẩm, thân thích nhà vua, triều trước nay đều bỏ, ấy thật chẳng đáng làm bao.”

「Điều 4」Phàm ai vào dạng những kẻ được miễn giảm quan lại đăng án phải khai rõ tội trạng, đề xuất việc xử, đưa ra cùng bá quan địa phương và dân chúng xét xử. Việc lớn thì xin lên Hoàng đế để xin việc khoan hồng, giảm tội thêm, riêng 10 tội tử hình thì các tội : phản quốc; giết người; trộm đồ, thuốc giả; buôn người; chống chánh phủ thì không được miễn.「Hình sự, dân sự」

「Điều 5」Không bất luận là quý tộc hay không, đều xử như dân thường, nay đều đã bỏ trượng và xuy, không cớ gì phải ưu tiên. Phải phạt thêm 25 phần của 100 phần, để răn đe với dân chúng, thị uy. Quốc hội và Hoàng đế được quyền tăng thêm mức phạt này nhưng không được quyền thuyên giảm đi.「Hình sự, hành chánh」

Vô danh luận : “Xưa họ Hoàng hậu được trả tiền thay phạt, tăng nạn tham nhũng, nay lại phạt tiền nhưng tăng thêm dựa theo lượng mức thì thật kinh khủng.”

「Điều 6」Riêng thứ phụ nữ thì tùy tội và đức trọng để giảm tiền phạt, giảm mức phạt.「Hình sự, dân sự」

「Điều 7」Một cá nhân được thuộc diện thuyên giảm nhiều thứ thì chỉ được giảm một thứ, không được giảm tất cả, tuy nhiên cho phép các ngạch quan địa phương bàn bạc cùng nhân dân, thêm giảm mà dâng lên Hoàng đế và Quốc hội xem xét.「Hình sự」

「Điều 8」Nay phục hồi tục xăm mình của dân ta, nhưng những người phạm tội Đồ, tội Lưu thì xét lớn ra mà thích bằng mực (thay vì dao) lên với dạng 3 phân, lớn thì 5 phân. Chép các thứ thơ tục bằng chữ Hán – Nôm ở sau lưng, không được chép bằng chữ Quốc Ngữ.「Hình sự」

「Điều 9」Người đã già, còn trẻ, khuyết tật, người Thượng thì Đồ và Lưu được miễn, giảm bớt đi. Phạm vào thập ác thì không được hưởng quy chế này, già từ thất thập, trẻ dưới 18 thì thuộc vào. Từ bát thập, dưới thất bát mà phạm tội phản quốc, giết người thì phải đưa lên Quốc hội và Hoàng đế xét, ăn trộm và đánh đập người khác thì xét hoàn cảnh mà nộp phạt, tương trợ vì hoàn cảnh lượng 5 quan. Từ cửu thập, dưới thất tuế thì không xử Tử hình.「Dân sự」

「Điều 10」Những người phạm vào 10 tội tử hình thì không được hưởng ân xá. (Luật này sau chỉnh lại chỉ được ân xá bởi trưng cầu dân ý).「Hình sự」

「Điều 11」Người đã thôi quan vẫn được hưởng tư cách nguyên quan, khi chết được cấp phủ, cấp trấn, cấp quốc gia tổ chức tang lễ tùy theo công trạng, thứ bậc, phẩm trạch.「Hành chánh」

「Điều 12」Quan viên, quân dân phạm tội vì sơ suất thì từ Lưu sẽ được phạt tiền thay cho. 「Hình sự」

「Điều 13」Trước làm quan phạm tội chưa xử, lên làm quan mắc tội thì xử không tha, thu hồi và kỷ luật một số quyền lợi, chức vụ và giáng chức. Riêng thuộc vào 10 tội tử hình thì không được miễn.「Hình sự」

Vũ Văn Trung luận : “Trước điều này là điều 14 của Hồng Đức luật, cho giảm một cấp tội, nay phải chỉnh đốn lại. Dân vi quý, tư tưởng ấy mới là đại nghĩa như lời họ Hoàng nói.”

「Điều 14」Những người đang bị tội Đồ, Lưu mà được hưởng ân xá thì được thả, ai đang lúc bị giải đi cũng được tha, ai trốn tránh sẽ không được, tăng thêm lượng phạt.「Dân sự」

「Điều 15」Ăn trộm, xúi người khác làm việc xấu đều bị bắt xử phạt. Riêng ăn trộm phải trả lại vật đã trộm, mất đi thì bồi thường, ai chứa chấp, mua bán đồ ăn trộm đều bị phạt dựa trên giá trị món độ, nếu còn thì phạt nửa giá, mất rồi phạt toàn giá. 「Hình sự」

「Điều 16」Khi phạm tội thì còn tráng sức nhưng chưa phát hiện, phát hiện rồi đã thuộc dạng người của「Điều 9」thì xử theo điều trên.「Dân sự」

「Điều 17」Phạm tội nhưng đứng ra đầu thú, tự thú thì được giảm nửa lượng phạt. Tội nhẹ phạm phải đã bị phát giác mà thú thêm các tội chưa lộ thì được miễn tội nhỏ, giảm nửa tội lớn. Tự thú mà không thành thực, trung thực, ẩn một phần thì xử nặng một bậc. Tang vật thú nhận không hết thì phải đánh nửa giá trị các vật ấy vào tiền phạt. Biết có người tốc giác vẫn đi đầu thú thì được hưởng khoan hồng giảm nửa tội, cùng đồng phạm đi thú tội cũng được giảm. Điều này không được hưởng với thập ác tội.「Hình sự」

「Điều 18」Ăn trộm tài vật của người khác lại đi tự thú với người mất của, thì xử sự như nào đều thuộc quyền của gia chủ. Song nghiêm cấm đánh đập quá khích gây tử vong, thách quá với người phạm tội.「Dân sự」

「Điều 19」Công việc làm sai sót, tự giác khai báo ấy được miễn với cấp nhỏ, cấp lớn thì kỷ luật, khiến trách và giáng cấp. Những kẻ đồng phạm, phàm mà biết tự thú và cáo giác, mọi người liên quan đều được giảm nửa tội. Tuy nhiên làm phận quan xử án sai thì sẽ bị Quốc hội và Hoàng đế xử thêm, không được miễn hay thuyên giảm.「Dân sự, hình sự, hành chánh」

「Điều 20」Phàm hối lộ để chạy tội, tùy theo mức hối lộ mà tăng tiền phạt gấp ba. Với ngạch quan thì bãi chức, xử tiền gấp 5.「Hình sự」

「Điều 21」Cấm hình thức nô tỳ, gia nô, mua bán gia nô. Ai bị phát hiện thì phạt 100 quan, chỉ cho phép thuê người giúp việc, trả công qua giấy tờ đã chứng giám bởi hai bên. Loại giấy ấy chỉ được ghi bằng chữ Quốc Ngữ.「Dân sự」

Hoàng Ngọc Yến luận : “Xưa nay có việc mua bán nô tỳ, làm giảm phẩm hạnh đàn bà, luật Hồng Đức lại chỉ quy định về việc trả 30 đồng một ngày, nhưng thực tế không ai theo. Nay phải làm rõ bằng chữ Quốc Ngữ, không cho làm Hán – Nôm để dân ta khỏi mù mờ, dễ dàng nắm bắt.”

「Điều 22」Tiền phú dịch (tức thuế phu dịch) là 3 văn, 5 văn với người nghèo. 5 tiền với trung lưu, thượng lưu càng nhiều tài sản thì từ mốc 5 quan trở lên mà nộp.「Dân sự」

「Điều 23」Người tố cáo việc mưu phản, phản quốc thì được thưởng tước, bắt được phạm tội cũng vậy. Thưởng tước Hầu tất cả, tố cáo việc cấm lớn như in tiền giả, đúc xu giả thì được làm kiêm Hầu (quản 2 nơi) ban thêm 5 – 10 quan tiền thưởng. Tố cáo việc giết người, chặt xác, trộm cắp thì thưởng từ 50 quan trở xuống, việc giấu giếm ruộng đất, trốn thuế, trốn lương bị tố giác thì người tố được thưởng 30 quan trở xuống. Bắt kẻ cướp, kẻ trộm thì được thưởng từ 20 quan trở xuống, gia chủ tùy vào khả năng mà tặng thêm.「Dân sự, hình sự」

「Điều 24」Chia các bậc đại phạt tiền ra làm từ bậc Tiểu từ 20 – 40 quan, bậc Trung phạt 40 – 80 quan, bậc Đại phạt từ 80-120 quan.「Hình sự」

「Điều 25」Vật bị trộm cướp không ai nhận mà giá trị từ 90 quan trở xuống thì được giữ lại, từ 90 quan trở lên thì xung vào công khố, ai được giữ lại vật phải đóng 10 phần của 100 phần giá trị thuế vào công khố.「Dân sự」

「Điều 26」Phàm vật gì đào từ dưới đất lên mà có chứng cứ của tổ tiên để lại thì được giữ, nếu không có thì phải xung vào công khố của triều đình.「Dân sự」

「Điều 27」Giết người thì thân nhân của hung thủ phải trả cho người nhà từ 100 – 500 quan tiền, được thuyên giảm dựa trên khả năng chi trả. Quan lại từ chánh đến tòng nhất phẩm phải đóng 2000 quan, từ cấp dưới phải đóng 1500 quan, riêng hạng từ lục phẩm trở xuống phạt chỉ 500 quan. Việc này xét cả cố ý hay vô tình gây chết người, nếu vô tình hoặc có thân nhân gây chết người thì tiền được giảm nửa, với người trong gia đình biết trước mà không can ngăn vẫn không đổi.「Hình sự」

「Điều 28」Mua bán đất đai, tài sản lớn mà trả lại thì khi lên nộp đơn với phủ quan phải trả 10 văn tiền sổ sách. Phàm mọi văn bản đưa lên xin làm lại đều phải ghi bằng Quốc Ngữ.

「Điều 29」Phạm việc gian dâm nhưng còn chưa quá đóng 50 quan, đánh nhau lớn thì mỗi kẻ 5 quan, chửi nhau 10 văn, xô xát nhỏ thì miễn phạt.「Hình sự, dân sự」

「Điều 30」Hạn để phúc khấu việc tội trạng, xử tội là 1 năm sau lần cuối đề đơn.「Dân sự, hình sự, hành chánh」

「Điều 31」Nhiều người phạm cùng tội thì lấy kẻ chủ mưu mà phạt nặng, người trong nhà cùng phạm tội thì bắt trưởng gia làm phạt chánh.「Dân sự, hình sự」

「Điều 32」Phạm hai tội trở lên bị phát hiện cùng một lúc, thì tội nặng xử toàn, tội nhẹ giảm nửa.「Dân sự, hình sự」

「Điều 33」Con cháu xin chịu tội thay cha mẹ, ông bà, bằng hữu, thầy giáo, nội tộc… đều được giảm nửa số tiền.「Dân sự」

「Điều 34」Không phân biệt người Thượng với Việt, xử tội đều theo chung một luật này.「Hình sự, dân sự, hành chánh」

Nguyễn Linh Thiều luận : “Trước luật Hồng Đức xử người Thượng theo thói, tục người Thượng. Nay luật bản quốc văn minh chánh đại mà lại xử theo tục tập man rợ, cổ hủ là không nên, phải kéo người Thượng lên cùng dân trí với ta.”

「Điều 35」Phạm tội mà không có luật chánh để giảm thì tội nặng theo khả năng, đức độ mà giảm bớt. Tội nhẹ mà theo khả năng, đức độ tệ hại thì tăng thêm.「Hình sự, dân sự」

「Điều 36」Con trai, con gái đều là con, đều được hưởng quyền kế thừa, nhưng con gái đã có chồng thì không được hưởng, con gái đã hồi tông (về nhà mẹ đẻ) thì được quyền ấy. Trai gái đều có nghĩa vụ thờ cúng, chăm lo cho thân thích và gia đình của mình cả nội lẫn ngoại「Dân sự」

「Điều 37」Người trong coi việc xử án gọi là Thị Giám, những người đi theo phụ gọi là Thị Sỹ. Tuy không mang hàm quan nhưng được coi ngang ngạch ngũ phẩm, được trực thuộc Triều đình.「Hình sự」

「Điều 38」Cứ 100 khắc là 1 ngày, tính công có hai dạng : theo giờ mà trả, theo độ nặng công việc mà trả. Việc đã nặng nề, mệt nhọc thì trả công người lao động phải có chỗ nghỉ ngơi, giờ giải lao, còn việc nhẹ thì cũng thế nhưng giảm giờ giải lao, một ngày không được làm quá tứ thì (8 tiếng). 360 ngày được tính làm năm, kể tuổi từ nay cứ theo từ năm sanh. 「Dân sự」

「Điều 39」Kính trọng nữ quan và đạo sỹ (tức người theo Đạo lão) Phật tử và tăng ni, thầy cô. Không được bất kính.「Dân sự」

「Điều 40」Phân biệt những kẻ cùng tội, nếu cố ý hay vô tình thì đều phải xử tăng giảm cho phù hợp. Quan lại xử tự theo ý mình không bàn ra với bá quan và dân ý bị từ thị được quyền báo lên cấp cao hơn. Tâu lên Hoàng đế mà tăng tội, giảm tội vị lợi thì bậc quan ấy bị xét vào tội phản quốc mà tử hình.「Hình sự」

「「Chương 2 : Vệ Cấm」」

「Điều 1」Người không chức tước mà không xin phép, được cho phép mà tự tiện vào Thái miếu, Tông miếu, Hoàng thành thì xử 10 quan. Kẻ nào leo tường xử 15 quan, binh lính canh gác làm ngơ cho vào xử 20 quan. Kẻ chui cống rãnh vào phạt 15 quan.

「Điều 2」Tự tiện vào Tử Cấm Thành, Quốc hội, quân trường mà không có sự cho phép thì bị phạt 30 quan. Kẻ đứng canh không ngăn cản xử 15 quan. Tùy theo trình độ, đức trọng mà giảm bớt.

「Điều 3」Lính Túc Vệ quân lại để người khác ở ngoài làm Túc Vệ binh thay mình thì phạt 40 quan, giảm chức tước, kỷ luật, lương bổng suy. Kẻ ngoài vào sâu trong Hoàng thành phạt tội Đồ hoặc Lưu tùy mức độ.

「Điều 4」Những người canh gác vì mệt nhọc mà ngủ lại trong Hoàng thành, lại kéo thêm kẻ ngoài vào ngủ chung thì bị phạt 20 quan. Lính dẫn người khuân dọn vào mà không có giấy phép, quá người đã định thì phạt 100 quan, tước chức vụ và miễn nhậm sở. Quan đứng đầu biết nhưng dung túng thì bị kỷ luật, cách chức phạt 500 quan.

「Điều 5」Hết giờ làm mà vẫn ở trong Hoàng thành thì xử 15 quan, trong Tử cấm thành là 100 quan, vào chỗ Hoàng đế ngự là 1000 quan. Riêng không biết mà lầm lỡ thì Hoàng đế phải xử tha cho.

「Điều 6」Các quan vào chầu Hoàng đế, các sắc dịch đi làm việc và lính tráng đầy tớ ra vào Hoàng thành, nếu không phải người túc trực và những người được phép ở trong thành thì chiều tối phải ra ngoài thành, không được ở lại trong cung cấm. Khi trên thành có tiếng trống cầm canh, cửa thành đã khóa, thì các quan đốc sát, quan canh tuần phải khám xét khắp nơi trong thành, nếu thấy người ẩn nấp phải bắt giữ để tâu Hoàng đế ngự xử. Nếu là đầy tớ nhà nào thì chủ nhà cũng phải tội. Nếu quan đốc sát, quan tuần canh kiểm soát không chặt chẽ, thì tội nhẹ hơn người trốn tránh nếu cố ý dung túng thì xử tội như đối với người trốn tránh. Hạng trốn phạt 1000 quan, kỷ luật.

「Điều 7」Nơi Hoàng đế thân ngự vi hành mà có kẻ không chịu nhường đường sau khi được nhắc nhở thì phạt 50 quan, cầm vũ khí gần Hoàng đế mà không phải quân túc vệ và quan binh thì được nhắc nhở, không cất phạt 60 quan. Giấu giếm vũ khí trong người bị phạt 20 quan, nếu sót ý thì giảm còn 5 quan. Người thiểu năng, trẻ còn nhỏ thì miễn tội.

「Điều 8」Trong Hoàng thành không được hát dâm nhạc, tạo dâm thanh gây ô uế sự trang nghiêm. Bị phát hiện thì tịch thu hành cụ, phạt 15 quan.

「Điều 9」Leo trèo cao khi không có việc trong Hoàng thành bị xử tội Đồ hoặc Lưu. Tùy tình trạng bệnh tật mà giảm.

「Điều 10」Những người phải ra khỏi cung điện, sổ vào cửa đã bỏ tên mà lưu lại không ra, hay đã có công văn cấm không cho vào mà cứ vào, đều xử tội tự tiện vào cung. Phạt 20 quan, xử thêm Lưu nếu cần thiết.

「Điều 11」Những người vào cung điện, tự tiện nói chuyện với cung tần, binh lính và đưa thư tín cùng quần áo và đồ vật thì phải tội Đồ, phạt thêm 40 quan.

「Điều 12」Những quan phụng sắc ban đêm khóa cửa hoàng thành, cung điện và trong nội cấm khi đóng cửa rồi phải dâng lại chìa khóa, nếu không dâng hay để chậm, thì tùy theo mà phạt, nặng thì 30 quan. Nếu không phụng sắc mà tự tiện mở cửa thì bị xử 60 quan, tội Đồ.

「Điều 13」Người có chức phận được ra vào cửa cung điện, đều không được ra vào ban đêm, mà nếu ra vào ban đêm thì bị xử tội đồ. Người không được phép ra vào mà tự tiện ra vào thì cũng phải xử Đồ.

「Điều 14」Người đem cung nỏ bắn vào trong cung điện thì bị xử tội đồ, phạt 80 quan. Bắn vào Tử Cấm thành Đồ vĩnh viễn, làm chết người thì tội Đồ vĩnh viễn thêm 1000 quan, hại vào Hoàng đế thì Tử hình. Kẻ túc vệ không cớ sự rút đao thì bị phạt 100 quan, trước mặt Hoàng đế là Đồ, nếu lính hộ vệ không ngăn cản thì phạt 110 quan, để Hoàng đế bị thương thì bị kỷ luật.

「Điều 15」Đang ngự giá mà có kẻ tự tiện xông vào đoàn thì nhẹ phạt 100 quan, nặng tội Đồ. Người lính không ngăn cản thì bị kỷ luật, phạt 200 quan.

「Điều 16」Lính túc trực không đủ người, vũ khí như đã định thì kẻ trốn bị xử tội Đồ, người phân thiếu thì bỏ qua, đứng đầu mà làm thiếu sự vụ lại tội Đồ, kỷ luật và tước hết chức vụ.

「Điều 17」Những lính tuần đi tuần trong đô thành, không đến đúng giờ nơi mình tuần phòng và không đủ đuốc gậy về việc phòng bị cùng là dụng cụ đi tuần, và ngăn cấm hay cho người ra vào không đúng phép ấy quan chủ ty phải nộp phạt 30 quan và kỷ luật nếu không phân xét, kẻ lính thì bị miễn chức.

「Điều 18」Đêm khuya ra ngoài đường không vì việc gấp thì lính tuần được quyền tra xét, nếu thấy nghi ngờ thì phải báo lên, ai không báo bị kỷ luật.

「Điều 19」Ban đêm tổ chức hát hò gây phiền hà cho người dân, tụ tập đông ồn ào, lính phải đi giải tán đi. Nếu biết mà vẫn bỏ qua thì xử 20 quan, kỷ luật.

「Điều 20」Kẻ trốn vượt biên thì bị Đồ và phạt tiền tùy mức, người canh gác không để ý hoặc cố ý cho qua thì bị bãi nhậm, phạt 10 quan và Đồ nửa năm. Kẻ trên cố ý cho qua thì phạt 25 quan, Đồ 3 năm, kỷ luật và tước hết nhậm quyền.

「Điều 21」Phàm ở cửa biên kẻ nào mang hàng lậu, hàng cấm như ma túy, cần sa… đều phải tịch thu lại, xử phạt tiền và Đồ tùy vào lượng hàng hóa vi phạm. Kẻ nào thông gian thì xử y nguyên không phân biệt lính hay dân, riêng quan quản biên bị bãi nhậm, phạt 100 quan. Cưới người ngoại quốc thì phải ép người đấy sang định cư nước ta, nếu kẻ đó là gián điệp thì bị Tử hình cả hai.

Vô danh luận : “Luật Hồng Đức cấm kết hôn với người ngoại quốc, nay luật này không cấm mà chỉ hạn chế.”

「Điều 22」Người giữ biên giới không được rời khỏi vị trí, không được nhờ người khác trông hộ, phát hiện sẽ bị phạt 20 quan và tước hết chức vụ, kỷ luật, Đồ 2 năm.

「Điều 23」Bán ruộng đất cho người nước ngoài ở dọc biên giới thì bị tội phản quốc, thuộc Tử hình.

「Điều 24」Bán voi, buôn người, đồ quý lậu sang nước khác đều bị đi Đồ dựa trên lượng hàng hóa, tịch thu toàn bộ hàng vi phạm, quan và lính biết mà không tố cáo đều bị bãi nhậm, phạt 15 – 90 quan dựa vào tước vụ.

「Điều 25」Đem binh khí, hàng hóa, đồ quý bán cho nước ngoài mà không xin phép thì bị phạt 100 quan, nặng thì Đồ tùy mức độ, tịch thu hàng hóa. Quan lại và binh lính dung túng thì bị tước hết nhậm quyền, kỷ luật và xử phạt 50 quan. Nếu ở hải cảng thì tội tăng thêm, Đồ vĩnh viễn và phạt 1000 quan. Riêng thương cảng Thanh Hà thì bị xử Tử hình.

Vũ Văn Trung luận : “Cảng Thanh Hà áng ngữ Thủ Yểm, việc ra vào hàng hóa đông đúc, kẻ gian dễ lợi dụng, nên mới phải tăng hình cấm.”

「Điều 26」Kẻ bán mắm, muối cho nước ngoài ở các cảng thị mà không xin phép thì bị tội Đồ, tịch thu hàng hóa và phạt 60 quan, quan quân làm ngơ thì bị Đồ theo.

「Điều 27」Thuyền bè cập cảng phải được quan binh kiểm tra hàng hóa đúng như đã khai không. Hối lộ bị tố giác phạt tịch thu hết hàng hóa, 100 quan. Quan lại nhận hối lộ thì bị kỷ luật, bãi nhậm, phạt 160 quan. Hàng hóa khai không đúng, không đóng thêm thuế thì bị tịch thu.

「Điều 28」Nghiêm cấm tàng trữ súng, vũ khí trong nhà số lượng lớn, bị phát giác sẽ bị tịch thu và Đồ vĩnh viễn. Quan quân không tố cáo mà còn đồng lõa thì bị tội Tử hình.

「Điều 29」Người nước ngoài hỏi chuyện đại sự mà tấu trình, tiết lộ bí mật quốc gia thì kẻ khai bị Đồ 20 năm, phạt nhà tiền 20 quan. Người ngoại quốc hỏi thì bị Đồ 2 năm, phạt 1000 quan. Quan quân phát hiện làm ngơ bị bãi nhậm, phạt 50 quan, Đồ 2 năm.

「Điều 30」Người quan chức vào Hoàng thành không mang triều phục, đội mũ mão thì bị phạt 50 quan.

「Điều 31」Vào trong Hoàng thành thì phải xuống ngựa, không được đi kiệu. Giày guốc không cần cởi, ăn mặc phải chỉn chu, đàn bà không được mặc yếm hoặc thả trần, đàn ông mang khố thả trần cũng bị cấm, bắt xử 20 quan.

「Điều 32」Chơi với người nước ngoài phải biết giữ mình, không được tiết lộ quá nhiều chi tiết. Phải có tinh thần bảo vệ tổ quốc, nghi kỵ nhưng không ghét bỏ, hợp tác.

「Điều 33」Điện đài, đường xá, tông miếu hư hại mà không báo lên tu sửa thì bị kỷ luật, phạt 50 quan. Dân tấu trình lên mà không xử, gửi lên Dân Biểu viện thì phạt nặng gấp đôi, bãi chức.

「Điều 34」Đào, phá cây cối ở lăng mộ, thành quách, công hữu thì lính bắt gặp phải ngăn lại. Kẻ thực thi tội ác bị tội Đồ 3 tháng, xử 20 – 100 quan tùy theo loại cây, giống cây.

「Điều 35」Làm cháy xã tắc, lăng tẩm, điện đài, thành quách thì bị xử phạt 100 quan, đi Lưu vĩnh viễn.

「Điều 36」Phá hoại cây cối, tre chắn ở quan ải thì bị phạt 30 quan, Đồ 3 tháng, nếu không biết thì miễn tội cho một lần, tái phạm thì phạt lại.

「Điều 37」Trước khi Thái tử đăng cơ ngôi Hoàng đế, nhà dân có phát tang phải làm nhỏ và kín lại, nếu là đại tang thì viết thư lên để Thái tử đọc và duyệt cho.

Vô danh luận : “Đáng lý trước khi đăng cơ Hoàng đế, mọi nhà dân đều bị cấm cử hành tang, vậy mà nay lại đổi thay.”

「Điều 38」Trong Hoàng thành mà đánh nhau thì bị Lưu vĩnh viễn, chửi bới phạt 1000 quan, làm phiền tới Hoàng đế thì phạt 2000 quan, dùng vũ khí đánh nhau thì tịch thu, Đồ 10 năm.

「Điều 39」Lính túc vệ mà khiếm khuyết, bị quan trưởng che giấu cho thì không bị phạt, quan trưởng bị bãi chức, Đồ 5 năm.

「Điều 40」Lính đi đêm bắt kẻ phạm tội mà tự ý tha, nhận hối lộ mà bị phát giác thì bị kỷ luật, bãi nhậm và phạt gấp đôi số tiền nhận hối lộ.

「Điều 41」Túc vệ binh canh gác ban đêm, nếu thấy ngự xa (xe của Hoàng đế) hay Thái tử ở xa tới gần mới được mở cửa, nếu mở quá sớm thì bị khiển trách kỷ luật.

「Điều 42」Trong cung điện mà đua cợt, nói hoang, dâm tục thì bậc quan lại, binh lính đó bị phạt 1000 quan, bãi nhậm và kỷ luật chức vụ.

「Điều 43」Lính canh gác không cẩn thận, bị bắt gặp thì bị kỷ luật và giảm lương.

「Điều 44 – Tân luật」Lực lượng canh trong thành gọi là Túc Vệ, lính tuần tra quanh gọi là Ngự Cảnh hay Cảnh Sát, quan lại ở trên gọi là Trưởng Cảnh. Lính đi phải mang giày, guốc, bên mang đoản đao, bên móc 3 cây đuốc, trang bị một khẩu súng tiểu, đồ xanh khác với đồ đỏ viền vàng của Túc Vệ quân. Nếu ai mang không đầy đủ thì bị phạt giảm lương 1 quan.

「Điều 45 – Tân luật」Ai dám giả danh binh sĩ thì đều bị phạt hành chánh 20 quan, nặng tội thì đi Đồ, ai bán cho quần áo hoặc tuồn ra bị đi Đồ.

「「Vy chế」」

「Điều 1」Quan lại có số lượng nhất định, tự tiện bổ nhậm quá hoặc thiếu số lượng quy định thì cứ theo số lượng người quá hoặc thiếu mỗi suất 10 quan. Kẻ xin vào chức thừa thì bị Đồ 3 năm.

「Điều 2」Chấm thi cấp quốc gia như Sư Phạm thí, Đại thí mà gặp người thân thuộc theo lệ Hồi Tỵ thì không được chấm, nếu cố ý mà chấm thì bị kỷ luật và tước hết chức nhậm. Nếu chấm bài thi mà nâng quá điểm thì cũng bị như vậy, nhưng Đồ thêm tùy vào độ nghiêm trọng.

「Điều 3」Người đi thi mà mượn người làm bài hộ thì bị tước tư cách thi, cấm thi vĩnh viễn. Kẻ giấu tài liệu vào nơi thi bị cấm thi vĩnh viễn, phạt 30 quan. Kẻ đi thi hộ không bị phạt tiền, nhưng bị đi Lưu vĩnh viễn.

「Điều 4」Quan lại không lý do mà nghỉ làm việc, nghỉ chầu hoặc thiết triều thì phạt mỗi lần 10 quan. Lâu dài thì bị kỷ luật, cách chức và bãi nhậm. Quan trong Hình bộ mà như vậy thì bị Đồ 10 năm, cố ý không xử kiện thì bị bãi nhậm và kỷ luật, phạt 50 quan.

「Điều 5」Người khám xét tài liệu, kiểm tra kẻ đi thi mà không rõ, hoặc cố ý cho qua thì bị cách chức, bãi nhậm, phạt 100 quan.

「Điều 6」Người Việt Thường với người Thượng, nước ngoài mà lập bang hội với nhau thì không được có ý phản quốc, bị phát hiện tố giác thì bị Đồ 15 năm, phạt 500 quan mỗi kẻ.

Nguyễn Thế Hiển luận : “Luật Hồng Đức cấm giao du với người Man, người Thượng và ngoại bang, ấy là không nên. Nho giáo phải được phát triển liên tục, làm như vậy là có ý cổ hủ, không cầu tiến.”

「Điều 7」Quan binh chậm trễ đón ngự xa, quan trên xuống thì tùy theo ý mà xử, không được xử quá nặng, phạt tiền.

「Điều 8」Việc tế tự lớn mà đồ cúng khẩn lại chậm trễ, thiếu thốn thì quan trưởng chịu trách nhiệm phải chịu kỷ luật.

「Điều 9」Ngày đại kỵ, đại lễ mà chuẩn bị sơ sài, thiếu thốn, sắp xếp sai trái thì bị kỷ luật, bãi nhậm, phạt 50 quan. Bị dân chúng tố cáo thì phạt nặng thêm 100 quan, nếu chuẩn bị sai lớn, phỉ báng thì bị Lưu hoặc Đồ tùy mức độ.

「Điều 10」Khi có tang lớn, quốc kỵ thì phải đi dự, tỏ lòng kính. Phàm ai phỉ báng, đùa cợt, tổ chức ăn chơi đều bị phạt 20 quan, quan thì bãi nhậm và kỷ luật.

「Điều 11」Khi có việc tế tự và có việc lễ ở các viên lăng hay triều hội, những thị vệ làm việc thất thố hay trái nghi thưc thì bị xử phạt tiền 10 quan; phải tập hợp mà chủ ty không báo hay báo mà không đến đều xử phạt tiền 10 quan.

「Điều 12」Chế biến thuốc không đúng công thức, hại độc quan lại thì bị Đồ tối thiểu 20 năm, dính vào Hoàng đế long thể thì Tử hình.

「Điều 13」Chế biến thực phẩm cho quan lại, người dân bị ô uế, độc hại thì bị Đồ tùy mức, phạt 20 quan. Phạm vào Hoàng đế long thể thì Tử hình.

「Điều 14」Làm thuyền bè, kiến trúc mà ăn bớt, xây thiếu, không đúng chất lượng gây tai nạn, thảm họa thì bị Đồ 20 năm, phạt 80 quan. Phạm vào đồ của Hoàng đế thì phạt 300 quan, Đồ vĩnh viễn.

「Điều 15」Đồ ngự dụng mà làm không đúng kiểu cách, sửa sang không có phép, dung tục thì Đồ 5 năm, phạt 100 quan. Kẻ nào chạm vào không có yêu cầu hay phép thì bị phạt 40 quan.

「Điều 16」Người canh giữ xe ngựa, ngựa chiến của binh sĩ, quan lại và Hoàng đế mà tự tiện đem đi dùng, phạt nhẹ 70 quan, chạm vào của Hoàng đế phạt nặng 150 quan, cho thôi chức, bãi nhậm, kỷ luật.

「Điều 17」Quan y, bác sĩ đem thuốc không rõ nguồn gốc chữa bệnh cho người dân, quan lại, Hoàng đế đều bị đồ nếu là thuốc thường, Tử hình nếu là chất độc.

「Điều 18」Kẻ tiết lộ việc của Triều đình ra bên ngoài thì bị xử tội phản quốc, Đồ vĩnh viễn, kẻ tòng phàm theo cũng bị xử tội Đồ. Cách hết mọi chức tước, bãi nhậm, phạt 1000 quan.

「Điều 19」Kẻ nào cất giấu chân dung của Hoàng thất thì phạt 40 quan, có thì phải đem ra ngoài hoặc đặt ở chỗ cao ráo, không được đặt lên gian thờ, không được đem giấu giếm. Kẻ nào tàng trữ lượng lớn, hoặc mua nguồn không rõ thì bị Đồ.

「Điều 20」Chiếu chỉ của Hoàng đế ban xuống lại cố tình không đọc cho nhân dân nghe, không tiếp nhận hoặc giấu giếm thì bị phạt 100 quan, bãi nhậm chức vụ và kỷ luật. Kẻ nào lượm được chiếu chỉ bị thất lạc được ban thưởng 100 quan.

「Điều 21」Quan lại thiết triều, chầu Hoàng đế lại khai sự tình bị khống, bị tiểu tiết đi vì tư tình, bị phát hiện thì xử tội Đồ, thu hết nhậm chức, kỷ luật, phạt nặng 1000 quan. Quan lại trong Quốc hội khai như trên nếu bị phát giác, tố cáo thì quan lại dưới quyền gần đó đều bị kỷ luật, bãi chức, phạt 500 quan.

「Điều 22」Việc công làm lại chậm trễ, đình trệ nhưng không tấu tố, hoặc có việc nhưng không trình lên Quốc hội, không để Quốc hội trình lên Hoàng đế thì bị phạt 600 quan, bãi chức, bãi nhậm. Kẻ có công tố giác được thưởng 1000 quan.

「Điều 23」Phạm nhận chiếu chỉ phải thi hành ngay, làm trái lại thì Đồ và phạt 500 quan, bãi chức.

「Điều 24」Có phận thảo chiếu chế mà lại chậm trễ, tùy vào mức độ nặng nhẹ mà phạt từ 50 – 100 quan. Hoặc viết rồi nhưng xuyên tạc, ngụy hóa thì bị đi Đồ.

「Điều 25」Thấy trong chiếu thư có chỗ sai mà không tấu trình, hoặc tự ý sửa thì phạt 80 quan và bãi chức, phế nhậm sở, kỷ luật.

「Điều 26 – Tân luật」Phàm giấy tờ Quốc hội cần Hoàng đế tham gia lại không đưa tới, hoặc đưa thiếu không có lý do thì phạt 40 quan, kỷ luật cảnh cáo.

「Điều 27 – Tân luật」Phàm giấy tờ công vụ mà lại ghi chữ dị thể, thiết nét thì bị nhắc nhở chứ không phạt. Hạn chế chỉ đích danh Hoàng đế, tới các Tiên đế, bậc quan cao. Mọi giấy bản đều phải viết cả Hán – Nôm – Quốc Ngữ, để khi cần thì phát xuống cho nhân dân đọc mà tuyên truyền, thọ quốc ý. Phân ra làm hai ngạch làm giấy tờ là Hán – Nôm và Quốc Ngữ, ngạch nào làm thiếu thì bị kỷ luật, phạt 50 quan.

「Điều 28」Ăn nói tại Quốc hội, với Hoàng đế mà lại dùng từ ngữ không đúng, tấu sớ viết sai không sửa thì phạt 50 quan mỗi từ. Riêng hạng quan đã già, mới vào thì tạm cho tha.

「Điều 29」Dâng thư, viết sách, tấu trình về triều trước mà lại dùng từ ngữ thô kệch, không hợp lý, chê bại vô lý thì bị phạt 100 quan, kỷ luật cảnh cáo.

「Điều 30」Chống cự những người sai dịch của cấp trên bị phạt 50 quan.

「Điều 31」Làm quan mà đứng ngồi, làm việc không đúng tác phong, điện đài thì bị phạt 100 quan.

「Điều 32」Có tang mà giấu giếm, hoặc tổ chức ăn chơi thì bị xử phạt 100 quan, đi Đồ vì tội bất hiếu hoặc là Lưu.

「Điều 33」Đàn bà chồng mất không chăm lo cho con bị phạt 200 quan, bố mẹ chồng hoặc chồng mất lại vui cười, hát hò mà không nguyên do bị đi Lưu, phạt 20 quan.

「Điều 34」Người nào nói chuyện với Hoàng đế mà lỡ lời lẽ không được hay, chỉ trích mà thiếu thuyết phục thì bị phạt hành chánh 100 quan mỗi từ.

「Điều 35」Kẻ dâng thư nặc danh, đe dọa chủ quyền bản quốc, có ý chống phá Triều đình bị truy ra sẽ bị Đồ hoặc Tử hình.

「Điều 36」Làm lính áp giải tù nhơn lại để kẻ khác làm hộ thì bị Đồ 1 năm.

「Điều 37」Các quan tự bịa lập công trạng, huênh hoang chức tước, công lao của mình thì bị kỷ luật, cách chức, bãi nhậm và phạt 140 quan.

「Điều 38」Kẻ không chịu giáo hóa, tính tình ương ngạnh, khó chịu thì chịu phạt 50 quan. Riêng người Thượng, người ngoại quốc chưa rõ tập tục thì tạm tha vài lần, những lần sau phạt 70 quan.

「Điều 39」Kẻ hối lộ, khuyên cán cầu xin quan lại làm việc ác vị lợi thì bị phát hiện cả hai đều bị đi Đồ, bãi hết chức vụ, nhậm sở cũng như phạt 200 quan mỗi tên.

「Điều 40」Quan tham ăn hối lộ bị tố giác thì nộp lại hết tài sản, bị bãi chức, bãi nhậm và đi Đồ 3 năm.

「Điều 41」Kẻ cậy thế ỷ quyền muốn xin, mua bán quan tước bị tố cáo bị thu hồi toàn bộ gia sản, bãi chức, miễn nhậm và đóng 1000 quan.

「Điều 42」Người nào bị tội oan, bị ép hối lộ thì được miễn tha cho, còn kẻ nhận hối lộ bị kỷ luật, tước bỏ toàn bộ chức quyền, bãi nhậm và thu hồi toàn bộ tài sản.

「Điều 43」Nhà có tang, hay lễ tiệc xã tắc thì người ngoài tới giúp phải đón mời, giao du, ai không thì bị xử phạt 50 quan.

「Điều 44」Lễ tang, tế tự mà lại làm những điều trái phép, hoặc quá phép thường thì phải hủy đi, nếu còn giữ lấy thì sẽ bị phạt 100 quan.

「Điều 45」Lợi dụng thuyền bè, xe, ngựa của người khác cho mượn mà làm việc trọng ác, cướp đoạt luôn thì bị phải trả cho người cho mượn 50 quan.

Lý Văn Bưu luận : “Như thế mới bảo vệ được ngựa”

「Điều 46」Đám ma mà lại đi qua trước Hoàng thành thì phải né đi, kiếm đường khác mà đi.

「Điều 47 – Tân luật」Khai lý lịch, lại khai cho con từ tuổi này sang tuổi kia, phế trưởng lập thứ, che giấu địa chỉ ở thực tế thì bị phạt 10 quan.

「Điều 48 – Tân luật」Đàn bà phải giữ lấy mình trong xưng hô, không được mang đồ lòe loẹt, áo hay quần gì cũng được nhưng không được theo thói ngoại quốc mà theo.

Hoàng Ngọc Yến luận : “Trẻ già gì cũng là gái nước ta, mà đã là gái nước Nam thì phải mang lấy cáy váy cho tiện gặp Trưng Nữ vương, mặc quần ấy là theo sách của nước Tàu, Thế Tổ (Phúc Khoát) học tục Tàu mà ép dân ta như vậy, giờ Hoàng đế và bá quan có phần muốn đổi.”

「Điều 49」Những người xé tờ bố cáo, tờ chiếu chỉ, tuyên truyền thì đều bị phạt 20 văn, với chiếu chỉ là 10 quan. Quan lại làm thì phạt lên 50 quan và 80 quan. Tựu trung đều cho đi Lưu xứ khác.

「Điều 50」Quan lại chịu việc kê khai số dân, kiểm soát hộ tịch lại ghi thiếu, ghi thừa thì bị phạt 20 quan. Sổ sách thừa nhiều mà không nộp về, hoặc sổ sách thiếu thốn không chịu làm việc thì bị phạt bãi chức, miễn nhậm và Đồ 4 năm.

「Điều 51 – Tân luật」Bách tánh đều phải mang lấy một tập thẻ hộ khẩu, mọi thông tin gia đình, bản thân đều khắc trên đấy mà cầm theo. Làm giả thẻ hộ khẩu hoặc không chịu làm đều bị phạt 40 quan, với làm giả thì đi Đồ 2 năm.

「Điều 52」Quan lại làm sổ sách bị sai lầm, sai sót thì nội trong một năm có thời gian để cải chánh, nếu còn không chịu làm khi bị phát hiện sẽ bị khiển trách, kỷ luật và phạt 30 quan. Nếu để dân tố cáo, phản ánh thì bị phạt thành 50 quan.

「Điều 53」Các quan quản lý việc tuyển quan lại tự tiện điều chuyển không xin phép, vị lợi thì bị bãi chức, miễn nhậm, kỷ luật và phạt 30 quan.

「Điều 54」Nhận sổ sách chưa chánh thức lại tự tiện thay đổi, tráo đổi thì bị bãi chức, miễn nhậm, phạt 50 quan.

「Điều 55」Quan lại đưa sổ sách, thư từ xin thêm binh lính, tài nguyên chưa được khan qua đã tự tiện làm thì phạt kẻ xin 30 quan, kẻ cho 50 quan. Trừ trường hợp cấp bách ra.

「Điều 56 – Tân luật」Quan chức trông coi việc trồng chặt rừng, quản lý khu mỏ, kiểm kê tài nguyên lại tự tiện ăn bớt, cắt xén đi, hoặc thấy kẻ tham vụ lợi lại bỏ qua làm ngơ, bị phát hiện sẽ bị tịch thu hết tài sản, bãi chức, miễn nhậm và Đồ 15 năm.

「Điều 57 – Tân luật」Quan binh ở các đồn canh nhận chuyển đồ cho dân lại không chuyển, chậm trễ, tham lấy của mà bị phát giác sẽ bị miễn chức, bãi nhậm, tịch thu 50 quan và đi Đồ 5 năm.

「Điều 58」Người có chức quyền ghi vào sổ danh sách quan lại lại ghi bậy bạ, thêm chức tước, sửa lại vào bị phát hiện thì tịch thu gia sản, phạt 1000 quan, đi Đồ 20 năm.

「Điều 59」Quan lại cố ý hoặc vô ý, không ghi tên thăng tiến cho những cấp dưới, bị phạt từ 10 – 50 quan.

「Điều 60」Quan giữ sổ ghi chép tội trạng của quan lại, kẻ ác khác mà lại chép ghi vào một sổ khác thì bị phạt 100 quan, kỷ luật cảnh cáo. Ghi thiếu, xóa tội thì bị tịch thu gia sản, bãi chức, miễn nhậm và đi Đồ vĩnh viễn.

「Điều 61」Kẻ soát sổ lại quên không soát sau 3 ngày bị phạt 5 quan, quản chủ kiểm bị phạt 10 quản.

「Điều 62」Quan trấn thủ ở các phiên trấn lạm quyền, giết người, bắt bớ kẻ vô tội, làm nhiều chuyện sách nhiễu nhơn dân bị tố giác thì phạm tội phản quốc. Thực thi Tử hình, thu hết tài sản, phạt tiền 1000 quan lên gia đình.

「Điều 63」Dẹp giặc mà lại chém giết bừa bãi, chiếm lấy nhà cửa, phá đi nhà cửa của nhơn dân, bắt ép nộp thuế thì bị khiển trách, kỷ luật, phạt 500 quan. Phải dùng tài sản riêng để đền bù cho nhơn dân quanh vùng, tu sửa, đi Lưu làm công không tại xứ mình trấn.

「Điều 64 – Tân luật」Quan trấn thủ không được bắt ép sai khiến người quanh vùng làm việc cho mình, tự tiện xây thành quách, chiêu mộ binh lính, nổi loạn. Xử tội phản quốc, thi hành Tử hình.

「Điều 65 – Tân luật」Nghiêm cấm hành vi thích chữ lấy làm gia nô, mọi hành vị bị phát giác và tố giác đều bị tịch thu hết tài sản, phạt 300 quan và đi Đồ 10 năm.

「Điều 66」Lúc tuyển binh lại không phân rõ võ công, phải nghệ để vào binh mà dùng quan hệ, tình cảm thay. Đó là không phải phép, quan tướng chiêu binh bị phạt 50 quan, kỷ luật khiển trách. Những kẻ được ưu tiên như thế đều bị đị Đồ 5 năm, phạt 200 quan, thu hồi hết chức tước.

「Điều 67」Thu binh lại lấy những kẻ ngu nông thay cho những kẻ tài cao, đức trọng thì lại bỏ qua thì bị phạt 50 quan, thu hồi chức tước hết đi. Kẻ đứng đầu việc tuyển quân bị phạt 60 quan, thu hồi chức tước, bãi nhậm, kẻ nào giấu giếm cũng bị đem phạt 70 quan, đi Lưu vĩnh viễn.

「Điều 68」Làm quân mà nhận lính ở quân khác không có báo lên thì là phạm quy, bị phạt 50 quan.

「Điều 69」Vây bắt địch thủ xong lại tự tiện lấy tiền rồi thả, hoặc tội nhẹ lại xử trảm thì bị khiển trách, kỷ luật.

「Điều 70」Người được giao nhiệm vụ cử người lại cử người thân lên, bị phạt cả hai 20 quan tiền và bãi chức, miễn nhậm sở.

「Điều 71 – Tân luật」Nghiêm cấm hành vi trốn quân, hay nhờ người khác đi lính hộ mình, phát hiện hoặc bị tố giác sẽ bị phạt 50 quan, ép vào binh làm vĩnh viễn.

「Điều 72 – Tân luật」Hủy tiền đồng đúc làm đồ thì bị phạt 20 quan, hủy tiền giấy hoặc phỉ báng tiền giấy bị xử tội phản quốc, bị Đồ 20 năm, phạt 200 quan.

「Điều 73」Về số thuế thóc các ruộng, quan các phủ phải chiếu số thực có ruộng của các làng, mà đốc suất các quan huyện đòi bắt các xã trưởng đem thóc nộp vào kho cho đúng phép. Làng nào có nạn đói, hoặc đói khổ thì miễn đi. Mỗi năm cứ thượng tuần tháng giêng, quan huyện phải đủ số thóc năm ngoái; lại phải khai đúng nguyên số của các xã cùng là những số hiện thu được, chưa thu được, và số thóc hiện có ở trong kho. Tờ trình này đưa lên quan các phủ; quan ở phủ ấy họp những tờ trình này, làm một sổ chung của bổn phủ; trong tháng hai năm ấy phải trình sổ lên quan sảnh. Quan sảnh đem những sổ của các phủ, họp lại mà so sánh, rồi điều trần tâu lên Quốc hội, Quốc hội kiểm qua trình lên Hoàng đế, để trên Hoàng đế phán đoán. Nếu chậm trễ đốc thúc để quá kỳ hạn không thu xong, thì quan phủ và quan huyện đều bị khiển trách, để lâu hơn thì bãi chức, nộp phạt 70 quan.

「Điều 74」Các quan binh canh coi kho trong Kinh thành và các trấn phủ, giao lúa không đúng, trễ hoặc chậm hạn quá thì bị khiển trách, phạt 10 quan.

「Điều 75」Việc sửa đắp đê được các quan huyện, phủ, trấn quản lý. Cứ nửa năm lại trùng tu định kỳ, mỗi lần có đê vỡ hoặc trục trặc gì thì nhân dân được phép yêu cầu quan tiến hành huy động đắp đê. Nghiêm cấm hành vi trốn nghĩa vụ đắp đê, phạt 30 quan, lưu 1 năm.

「Điều 76」Binh sĩ phải tham gia đắp đê, việc đê đắp sau khi tấu trình lên bị chậm trễ, trì trệ thì quan giám sát bị khiển trách, nếu càng nặng thì kỷ luật, phạt 50 quan. Nếu đê vỡ thì quan giám sát phải chịu kỷ luật, tước chức, bãi nhậm. Nhưng khi đê còn tốt mà lũ lụt, vỡ đê không đoán trước được thì miễn phạt. Kẻ vô ý làm vỡ đê thì bị đi Đồ 3 năm, phạt 600 quan.

「Điều 77」Người đi đo đạc ruộng đất phải có bằng cấp đàng hoàng, nếu như đo đạc bị thiếu, sai mà vì tư lợi thì bị phạt 50 quan, Đồ 2 năm. Người đi kiểm toán nhân khẩu một nhà, một làng mà tự ý khai khống lên cũng bị tương tự.

「Điều 78」Kẻ điều động dân đi đào sông, làm cảng, đắp ải mà lại tự ý giấu bớt dân phu để sách nhiễu tiền thì sẽ bị Đồ 7 năm, phạt 1000 quan, tước hết chức vụ, bãi nhậm. Quan đi tới các phủ, huyện lại bắt ép người khuân vác đồ, phục vụ thì bị phạt 600 quan, bãi chức.

「Điều 79」Người trông coi việc an của chợ, lại đi thu thuế chợ cắt cổ, thuế bảo kê, hoặc kẻ kinh doanh láo, không trung thực, giá tiền cắt cổ thì người dân được quyền tố giác, phạt 50 quan, Đồ 5 năm.

「Điều 80」Người mua bán trong chợ, phố thị mà cân giả, cân thiếu, cân thừa, hàng giả thì bị tịch thu hết tang vật, phạt 10 quan, Lưu 2 năm.

「Điều 81」Những người tổ chức đánh bạc, bị người ta tố giác thì phạt 3 quan, thưởng thêm cho người cáo giác. Kẻ đứng đầu lò bạc bị Đồ 5 năm, tịch thu hết tài sản, lượng tiền quan của lò bạc đều sung vào công khố. Đánh cờ tướng mà ăn tiền cũng bị phạt như vậy.

「Điều 82」Người làm thang, thước, cân, đao, kiếm… không đúng như quảng cáo, chất lượng kém, bị tốc giác thì phải nộp phạt 10 quan. Nếu số lượng lớn thì bị phạt 40 quan, Đồ 3 năm. Quan quản chợ, ngự cảnh đi ngang qua biết mà giấu giếm thì bị cách chức, bãi nhậm, kỷ luật và khiển trách, phạt 10 quan.

「Điều 83」Chứng kiến người trong chợ làm đồ giả, phá hủy tiền mà không tố giác thì bị phạt 2 quan, là quan thì bị khiển trách, phạt 4 quan. Quan tham nhũng không bắt thì tước chức, bãi nhậm, Đồ 3 năm, thu 30 quan.

「Điều 84」Làm người lao động mà thách lương chủ thì phạt 1 quan, là quan mà vậy thì phạt 3 quan.

「Điều 85」Những tờ trạng và sổ sách làm để tâu lên, các quan sảnh, quan viện phải biên rõ năm, tháng và ngày, giao cho viên thuộc lại đối chiếu. Tờ trạng thì hạn trong 10 ngày, sổ sách thì hạn trong một tháng, phải làm xong. Tùy theo đường xá xa gần mà trình các quan bổn ty để tâu xin chiếu chỉ. Không được kéo dài để chậm trễ. Nếu ngoài kỳ hạn mơi tâu lên, hoặc là bỏ mất không tâu, thì viên thuộc lại xử ấy bị khiển trách, quan lại trong triều dung túng bỏ qua thì bị bãi nhậm.

「Điều 86」Những viên thuộc lại ở các sảnh, các viện cố ý giữ các sổ phê và sổ lưu trữ, lâu ngày không trình quan trên để cất vào tủ công, thì xử phạt 60 quan, nếu để mất mát thì bị khiển trách, kỷ luật. Nếu viên thuộc lại đã trình mà quan bản ty không cất vào tủ công, lại để ở nhà riêng, lâu ngày có khi đã về hưu, bị bãi chức. Nếu chết rồi, mà sổ sách còn để ở nhà riêng, thì bị phạt 20 quan. Nếu người đã chết mà con cháu không tâu nộp ngay, thì cũng bị tội phải nộp 40 quan.

「Điều 87」 Những tấu trạng ở các lộ, huyện, mà không viết đủ tên các quan chức đồng liêu với mình, thì xử phạt tiền 10 quan. Những việc rất khẩn cấp, thì được một mình tâu lên; nếu không tâu ngay, thì theo việc nặng nhẹ mà định tội.

「Điều 88」Những quan liêm phóng (quan mật tra) mật xét việc phải đúng sự thực, nếu sơ suất sai lầm, thì bị khiển trách. Nếu vì báo ân báo oán, hay ăn hối lộ mà đổi trắng thay đen, thì không kể việc lớn hay nhỏ, ăn nhiều hay ít, đều xử tội lưu hay tội chết. Người cáo giác đúng sự thực, được thưởng chức tước tùy theo việc nặng nhẹ.

「Điều 89」 Những ngưòi từ chối không tiêu tiền đồng bị sứt mẻ, tiền rách hoặc là đòi giá hàng quá cao mới bán, hay là đóng cửa hàng không bán để bán giấu ở trong nhà, thì đều xử tội Đồ 5 năm, tịch thu hết tài sản vào công khố. Những người cậy quyền thế mua hàng ức hiếp, thì cũng bị tội như thế.

Nguyễn Hữu Công luận : “Trước đây cảng Thanh Hà thu thuế hà khắc, nhân dân cũng nói nhiều, nay bản triều cởi mở hơn nhưng vẫn phải có chỗ điều chế.”

「Điều 90」Các quan đang tại chức, mà trễ nhác việc công thì bị phạt 50 quan, bãi chức, bãi nhậm, khiển trách và Đồ 2 năm. Khi vâng mệnh coi sóc làm những việc cần cấp, mà không dụng tâm coi đốc, để tốn nhân công, hại của công, mà công việc không xong, thì các quan bị bãi chức, bãi nhậm và phạt 70 quan mỗi cá nhân.

「Điều 91」Những người giữ thuyền chiến để thuyền trống rỗng, bẩn thỉu, không gắng sức gìn giữ, thì bị phạt 10 quan. Quan chủ ty không xem xét thì bị khiển trách, phạt 20 quan, bãi chức.

「Điều 92」 Nếu có chiếu chỉ ngăn cấm việc gì, mà còn cố ý làm trái, thì bị phạt 50 quan, bãi chức bãi nhậm nếu là quan. Việc càng quan trọng thì tội càng lên.

「Điều 93」 Những người viết sắc lệnh ban chức tước mà cố ý thêm bớt phẩm trật, thì bị tội Đồ 5 năm, bãi chức, bãi nhậm. Quan xem đối chiếu không cẩn thận thì bị phạt 20 quan, người nhận sắc lệnh tự ý thêm hoặc chữa thì bị Đồ 10 năm, tịch thu hết gia sản, kẻ tự đầu thú thì được giảm nửa số tội.

「Điều 94」Những người chế tạo ngự dụng, đem đồ vật ra ngoài mua bán, thì người mua người bán đều phải tội Đồ. Nếu việc nặng thì luận thêm tội.

「Điều 95」 Những vị đại thần và các quan văn võ đối với các nhà không phải họ hàng anh em và người thuộc hạ của mình, mà không có việc gì cần, lại cứ hay đi lại để họp đảng uống rượu và nhận của hối lộ, hay dùng tài vật để kết giao, đuổi hết người nhà để nói thầm, hoặc yêu mến mà quyến luyến kẻ tội nhân, thì coi như có âm mưu phản nghịch, theo sự tình nặng nhẹ mà định tội.

「Điều 96」 Những thợ làm đồ dùng trong cung và đồ quân khí, nếu làm dối trá không chắc bền thì bị tội Đồ 15 năm. Nếu làm đồ vật công mà bớt xén vật liệu, thì tội cũng như thế; lại phải bồi thường vật đã bớt xén như luật.

「Điều 97」Những quan thu thuế, không theo ngạch đã định mà thu, lại giấu bớt số thuế thì cũng coi như tội giấu đồ vật công; nếu thu thêm thuế để làm của riêng, thì tội cũng như thế; lại phải bồi thường gấp đôi số thuế lạm thu để trả lại cho dân, và đi Đồ tùy theo độ nặng nhẹ.

「Điều 98」 Những quan coi sóc người làm việc trong cung mà tự ý tha quân dân để lấy tiền hay đồ vật, hoặc đem quân dân làm việc riêng cho nhà mình nếu tha hay dùng riêng một người phải nộp 30 quan mỗi người tự ý dùng. Trả tiền nhân công, bị bãi chức, bãi nhậm.

「Điều 99」 Các quan ngầm với bày tôi trong cung (nam hay nữ cũng thế) giả làm họ hàng đi lại giao tiếp với nhau, thì đều bị tội đồ hoặc lưu. Nhưng cha mẹ và 33 anh em ruột thì không phải tội. Nếu tiết lộ chuyện trò trong cung ra ngoài thì bị chém; kẻ truyền ngôn thì tội nhẹ hơn hai bậc. Người cáo giác đúng sự thật được thưởng tước.

「Điều 100」Những người đi qua trước cửa thái miếu mà không xuống kiệu hay xuống ngựa, thì bị tội đồ hay tội lưu, qua trước cửa cung điện, cũng bị tội như thế.

「Điều 101」 Những người mượn tiếng là thân thích nhà quan mà lấy quyền lấy thế, đều bị đi Đồ 3 năm. Kẻ quan thuộc thì được giảm cho một nửa tùy theo mức.

「Điều 102」Những người hầu cận trong cung, tiếp nhận tờ tâu, nếu vì sợ kẻ quyền thế hay vì muốn che chở người thân, không tâu lên Hoàng đế tường tận hết tờ tâu, có điều giấu giếm hay thêm bớt, thì phải tội đồ; sự tình nhẹ thì cho giảm, mà nặng thì thêm tội nói trên.

「Điều 103」Những người dâng thư mật tâu việc gì, lại tiết lộ ra ngoài, để bán cái uy phúc của mình, thì bị tội đồ hay tội lưu.

「Điều 104」Những mũ áo của các quan chầu vua, mà sắc mầu không theo đúng chức phẩm của mình, thì bị giáng chức một bậc, và bị lột mất triều phục ấy. Nếu người nào vượt quá chức phận của mình và tiến lui thất lễ thì bị phạt. Quan giữ nghi lễ không tâu việc ấy lên thì cũng bị phạt.

「Điều 105」Những quan đem cháu người khác làm cháu mình để được ấm sung hạng sắc dịch, thì coi cũng như tội giấu giếm dân đinh, nếu nhiều người thì tội nặng; còn người được làm ấm, phải bắt ra lính; nếu còn ít tuổi thì bắt về làm dân thường.

「Điều 106」Những người đem sách Phật Lão khắc in để bán lấy tiền của dân, làm rối loạn lòng dân, thì bị tội đồ; các quan sở tại thấy mà không bắt tâu lên, thì bị khiển trách. Nếu đã tâu lên và được phép ấn hành thì không phải tội.

「Điều 107」Những người nói những câu đùa bỡn, động chạm đến Hoàng đế, tỏ ra bất kính, thì phải tội đồ hay lưu. Nếu vì tranh luận bảo vệ việc công mà tranh biện, lời lẽ có chút thô tục thì sẽ phạt tiền vừa phải. Vẫn lời ấy với quan trên, cá nhân, cơ quan Triều đình thì tùy mức xử tiền.

「Điều 108」Các quan chức từ lục phẩm trở lên, làm việc trái phép, thì quan chủ ty sở tại cứ thực tâu lên. Nếu không phải người thuộc hạ của mình, thì dù là quan trên cũng không được tự tiện đánh phạt. Phát hiện thì phải bồi thường tùy theo thương tích, tối thiểu 10 quan, phạt thêm 20 quan.

「Điều 109」 Các quan sảnh, quan viện dâng sổ ghi những sự siêng lười của các viên chức dưới quyền, mà không đúng sự thực, thì bị Đồ hoặc bãi chức; nếu vì ý riêng ăn hối lộ, thì tội nặng thêm một bậc.

「Điều 110」Những quan viết chiếu chỉ mà triều đình chưa kịp công bố, đã đem truyền tin tức cho người ngoài biết, thì xử tội Đồ 20 năm, đóng 1000 quan; nếu việc cơ mật thì tăng thêm tội.

「Điều 111 」Khi có chiếu lệnh của triều đình ban xuống, mà các quan ty không sao lục và niêm yết ra để biểu thị cho quân dân biết rõ đức ý của Triều đình, lại coi thường chiếu lệnh ấy là lời huyễn, thì bị phạt, bị Đồ hay bị bãi chức. Văn bản chép chỉ ghi chữ Nôm – Hán mà không ghi Quốc Ngữ cũng là tội xét vào điều này.

「Điều 112」Các quan vâng mệnh đi sứ nước ngoài, mà chỉ chăm về việc mua bán, thì phải đóng lại đồ hoặc đồ. Nếu là vật quý lạ, cùng là sách vở, và các thứ thuốc men, thì cho phép được mua. Khi về nước đến quan ải phải khai rõ từng thứ; quan ở trấn ấy, sai quan cấp dưới đệ trình các thứ đó về Kinh để kiểm soát; nếu có thứ gì đáng dâng lên cho Hoàng đế dùng, thì sẽ trả lại số tiền mua thứ ấy; còn các thứ khác sẽ trả lại cho người đi sứ. Nếu giấu giếm không khai thực, đều xử tội phản quốc hay bãi chức; đồ vật đó sẽ tịch thu sung công.

「Điều 113」Những quan chức được sai làm việc công, thấy việc nặng nề khó khăn, mà nói dối là đau ốm để khỏi phải đi, thì bị bãi chức, miễn nhậm hay đồ; nếu là việc quân khẩn cấp mà trốn tránh thì xử tội lưu hay tội chết.

「Điều 114」Những quan chức làm việc ở sảnh ngoài, không ở trong dinh thự mà ở riêng ở nơi khác thì bị phạt 80 quan và bị khuyển trách, bãi chức hay tội đồ.

「Điều 115」Những quan chức coi đốc việc chở đồ vật công mà chở lẫn đồ vật riêng để buôn bán thì xử tội đồ; nếu mang những vật cấm thì xử tội lưu.

「Điều 116」Những quan ty tự tiện sai khiến người đưa văn thư công đi làm việc riêng, để chậm trễ ngày giờ, làm lỡ việc công, thì bị phạt 40 quan, khuyển trách, kỷ luật cảnh cáo.

「Điều 117 – Tân luật」Quan lại, người dân, quý tộc chỉ được sở hữu không quá 5 mảnh đất, phải đóng thuế thường xuyên, đất bỏ hoang thì xung vào công, đến lúc bán thì tính là tư lại. Kẻ nào tham lam, cố ý tăng mẫu đất, nhập đất trái phép hoặc lấn chiếm thì phạt 60 quan.

「Điều 118」Những viên chức đóng dấu vào sổ sách công, nếu để thiếu sót thì xử phạt 80 quan; nếu có ý đóng gian, thì xử tội lưu hay đồ.

「Điều 119」 Khi triều đình sai quan đem chiếu chỉ sắc lệnh cho vị quan nào, thì quan khâm sai phải báo trước cho vị quan ấy biết (ở trấn ngoài thì đón tiếp quan khâm sai ở cách công đường chừng nửa dặm; ở kinh thành thì đón tiếp ở đầu phường). Các quan sở tại phải bài trí lễ nghi đón tiếp cho đúng phép. Nếu không đủ lễ nghi đón tiếp và cung kính bái nhận chiếu chỉ, thì quan khâm sai phải đem sự thự tâu lên; nếu lỗi nhẹ thì người phạm lỗi xử phạt 20 quan, nặng thì khiển trách, 60 quan. Ngoài ra tuy rằng đủ lễ nghi đón tiếp mà xét ra tình ý khinh nhờn cũng là không tuân hành công việc trong chiếu chỉ thì cũng phải tội như trên. Cho đến viên quan nào dám vứt bỏ hay xé nát chiếu chỉ, cùng là ngông nghênh, khinh mạn, không giữ lễ làm bày tôi, thì xử tội lưu hay tội chết. Quan mang chiếu chỉ, nếu thấy trái phép, mà cố ý làm ngơ, lại còn nhận của đút mà không đem việc ấy tâu lên, 35 thì cùng một tội. Nếu quan khâm sai vì sự ân oán ngày thường, tâu việc lên không đúng sự thực, hoặc vì đòi ăn hối lộ, mà bày vẽ sinh chuyện, thì bị xử nhẹ hơn kẻ phạm lỗi hai bậc. Nếu đem tuyên chiếu chỉ sắc lệnh ra, mà không báo trước, thì bị lỗi, nhưng lại được giảm tội hai bậc nữa.

「Điều 120」 Những quan viên cùng quân dân có việc phải tâu cáo lên Triều đình, hay sai người đệ tờ tâu, mà quan đai thần hay nhà quyền thế cậy mình là thế gia cao quý, hoặc các quan đồng liêu sợ tội đến mình, sai người đón đường cướp lấy tờ tâu và bắt giam người dâng tờ tâu, thì định tội như tội bị cáo trong tờ tâu. Nếu là việc cơ mật thì định tội lưu hay tội chết. Người đem tờ tâu đã đến bốn cửa Hoàng thành mà còn đón cướp bắt giữ thì tội thêm một bậc; gia nhơn người sai đi đón bắt cũng bị cùng môt tội; nếu người bị sai đi là quân dân và liêu thuộc của người sai đi, thì tội nhẹ hơn hai bậc. Người giữ cửa thành thấy việc ấy mà không tâu hay đồng tình cướp lấy tờ tâu, hay ngăn cấm không cho vào cửa để dâng tờ tâu, thì cũng cùng một tội với người đi đón bắt, lai không cáo giác ra thì bị tội nhẹ hơn ba bậc.

「Điều 121」Những đồ vật đem tiến Hoàng đế, mà khinh thường không kính cẩn và không đúng phép, phải xét theo tội nặng nhẹ mà xử Đồ. Quan chủ ty vô tình không biết thì bị khuyển trách, giáng chức. Nếu việc ấy không qua quan chủ ty thì không phải tội.

「Điều 122」Những quan văn võ vâng mệnh Triều đình sai hoặc có lệnh làm việc gì, vô tình dùng dằng để lỡ mất việc, nếu là việc nhỏ (công việc hàng tháng) thì xử tội đồ; việc lớn (công việc hàng năm) thì xử tội lưu; việc khẩn cấp thì xử tội nặng hơn.

「Điều 123」Những quan coi quân đội ở các trấn, lộ hay huyện cùng những quan viên trong các cục các viện, đi lại giao kết với nhau, mưu làm việc phản nghịch, mà quan ty quản giám chẳng lưu tâm xem xét, hay dung túng giấu giếm không tâu lên, thì cùng với người phản nghịch cùng một tội; nếu đã tâu lên mà lại ngầm sai người báo cho kẻ phản nghịch biết thì tội cũng thế. Nếu vì tâu lên không giữ kín đáo để cho kẻ phản nghịch biêt thì viên quan tâu lên được giảm tội một bậc. Nếu việc mưu phản nghịch đã lộ, việc hung ác đã rõ, mà quan quản giám không xét tình thế mà lùng bắt tâu lên, thì tội như tội đông mưu; nếu việc mưu phản chưa lộ thì được giảm nhẹ hai bậc.

「Điều 124」Những quan sảnh, quan viện phê vào sổ bạ không đúng lệ đã định, mà lại thay đổi theo ý riêng đổi nặng thành nhẹ thì bị xử như tội thêm thêm bớt tội người, tùy theo việc nặng nhẹ.

「Điều 125」Những quan tâu việc hay dân thư mà trước sau điên đảo không giống nhau, xét ra là việc nặng thì xử tội đồ hay lưu, việc nhẹ thì bị xử phạt 40 quan.

「Điều 126」Những qua ty làm việc có điều lầm lỗi, sự tình đã rõ ràng, thế mà không chịu phục tình tạ tội, lại còn dối trá che đậy, xét lỗi nhẹ thì xử tiền hay đồ, lỗi nặng thì xử lưu đày.

「Điều 127」Những vị quan trong khi hội họp bàn việc ở công đường, mà nói càn không hợp lễ, cười đùa ồn ào, làm rối trật tự, xét lỗi nhẹ thì bị phạt tiền, lỗi nặng thì xử đồ hay bãi chức.

「Điều 128」Các quan ty ở trong kinh hay ở ngoài trấn không làm việc công ở nha môn mà lại làm việc ở nhà riêng thì xử tiền hay cách chức. Khi ra công đường, lại để đầu trần, áo cánh, không khăn áo chỉnh tề thì bị xử phạt.

「Điều 129 – Tân luật」Quốc hội là cơ quan tiếp nhận ý dân từ Dân Biểu viện, từ đó quyết qua một số sách lược trước khi chuyển lên cho Hoàng đế xét duyệt. Uy quyền của Quốc hội và Hoàng đế là ngang ngửa nhau, nhưng Quốc hội thường ở vế dưới, những chánh sách của Hoàng đế đưa ra có chỗ sai, Quốc hội có quyền biểu quyết phế bỏ luật ấy.

「Điều 130 – Tân luật」Hoàng đế không được giải tán Quốc hội, nhưng Quốc hội có quyền phế truất Hoàng đế nếu đó là bạo quân, dâm đế, phế vương. Song Quốc hội không có quyền truất phế hệ thống Hoàng thất, nếu Hoàng thất sụp đổ thì Quốc hội phải giải tán.

「Điều 131 – Tân luật」Nhà nước ta là của dân, do dân và vì dân.

Nguyễn Cư Trinh khảo luận (khảo tức là đã chết rồi) : “Hoàng Ngọc Yến là kẻ có tư tưởng kỳ lạ, luôn đề cao cái mà hắn gọi là dân chủ. Gặp Hoàng thượng là người tuy chín chắn nhưng lại lo sợ việc không quản nổi, lại hay tiếp xúc với ngoại quốc, tiếp thu mô hình của bên ấy mà giảm bớt gánh nặng cho mình và cho dân. Nhưng cái hay chẳng qua là có cải tiến, tiến bộ lên mà thôi.”

[…]

Lê Quý Đôn luận : “Nước ta có luật của Thánh Tông dùng đã lâu, hiếm khi thêm mới. Nếu so với luật của họ Nguyễn thì thật ra họ Nguyễn kế thừa, giảm bớt đi uy quyền của Hoàng đế, phân tán quyền lực trong bộ máy hơn, cân bình chúng lại. Về pháp trị thì bỏ hình thức xuy hình – đánh roi và trượng hình – đánh gậy, phạt tiền làm chủ yếu, các quan làm việc phải liêm chính không cũng bị phạt nhiều tiền, bãi chức, bãi nhiệm. Ấy có thể coi là việc trọng đại, có thể học theo, với ngoại bang thì không thù địch nhưng không hẳn sơ hở. Duy chỉ có cái việc tự xưng Quốc hiệu, Niên hiệu là còn dở.”