Chương 313: Phạm Sư Mạnh – Phạm Hiệp Trạch

Phạm Sư Mạnh – Phạm Hiệp Trạch từng làm tới chức tể tướng, cùng với Lê Quát, ông là học trò xuất sắc của Văn Trinh Công – Chu Văn An.

Không chỉ là nhà thơ tài hoa, Phạm Sư Mạnh gần 50 năm làm quan ba triều Minh Tông, Hiến Tông, Dụ Tông đã thể hiện được tài năng, tài trí và đức độ của mình mà hiếm có người nào cùng thời có thể bì kịp.

Làm tới chức Nhập nội hành khiển (Tể tướng) kiêm thăng Hành Khiển Tả Ty Lang Trung (Phụ trách hộ tịch, dân sự, thuế, ruộng đất…) tới cả Tri khu mật viện sự (Phụ trách quân sự, điều mà các vị vua triều Trần chưa từng giao cho người khác họ) cũng từ lĩnh qua, cuối cùng là Nhập nội nạp ngôn (Cầu nối giữa hoàng đế và quan lại thông qua tấu chương).

Tài năng thơ phú của Phạm Sư Mạnh thì đã không cần bàn tới. Sau khi Văn Trinh công mất, đã chẳng còn ai có thể bì được với Phạm Sư Mạnh.

Nói về ngoại giao, sứ Nhà Nguyên sang luôn nhắc tới chuyện trụ đồng Mã Viện vừa để khiêu khích đòi lấy nó làm ranh giới, vừa có ý đem chuyện này ra để hạ nhục Đại Việt. Trụ đồng của Mã Viện cắm ở Đại Việt sau khi đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, bên trên khắc sau chữ “Đồng Trụ chiết, Giao Chỉ diệt” (Dịch: Đồng trụ gãy, Giao Chỉ bị diệt). Thứ này mang hàm ý trụ đồng sẽ là ranh giới của nhà Đông Hán, đây như lời thách thức chỉ cần có kẻ giám đập bỏ thì phương Bắc sẽ xua quân tiêu diệt Giao Chỉ. Sau nhiều đòi hỏi quá quắt, Phạm Sư Mạnh bước ra đối đáp với sứ thần nhà Nguyên – Vương Sĩ Hanh tại triều, sau đó ông còn trực tiếp đi sứ để biện luận giữa triều thần Nhà Nguyên. Từ đó về sau, không còn ai nhắc tới trụ đồng Mã Viện nữa.

Một văn quan giỏi thơ phú, giỏi nội trị, giỏi ngoại giao như Phạm Sư Mạnh trong lịch sử có thể bắt gặp nhiều, nhưng hơn hẳn họ, ông còn có con mắt của nhà quân sự tài ba mà hiếm người nào có thể bì được kể cả võ quan.

“Thiên lý tuần biên ẩn cổ bề,

Phiên thành man trại nhất ê kê.

Giản nam giản bắc hồng kỳ chuyển,

Quân hậu quân tiền thanh huỷ đề.

Lâu Lại cốc thâm ư tỉnh để,

Chi Lăng quan hiểm dữ thiên tề.

Lâm phong bạt mã cao hồi thủ,

Cấm khuyết thiều nghiêu vân khí tê.”

—— Chi Lăng Động———–

“Khống đới Thất Tuyền liên Thượng Ngao,

Thạch vi cương giới thuỷ vi hào.

Địa phân nam bắc kim thang hiểm,

Thiên thiết thần tiên động phủ cao.

Đế Sở Thanh Đô tài chỉ xích,

Tiên Trì Vũ Huyệt tứ chu tao.

Xử biên quân tế nhân đăng lãm,

Thiên tá khinh hành tổng ác đao.”

———- Tam Thanh Động————–

Riêng những câu thơ trong hai bài thơ “Chi Lăng Động” và “Tam Thanh Động” của ông cũng đủ để khẳng định tài năng của Phạm Sư Mạnh. Những hiểm địa mà kẻ lĩnh quân buộc phải nắm lấy, những lợi khí mà thiên nhiên ban cho Đại Việt để chống lại giặc phương Bắc đều được ông nhắn nhủ qua thơ ca của mình. Nếu khéo léo vận dụng, việc chống lại giặc ngoại xâm, trấn giữ phiên động miền biên viên sẽ không còn quá khó khăn.

Năm 1368, Phạm Sư Mạnh đã gần 70 tuổi mà vẫn có thể kén duyệt quân, chấn chỉnh biên phòng. Dù quyền lớn nhưng Phạm Sư Mạnh luôn tôn kính người thầy đã dạy dỗ, rèn giũa mình bao năm như cha. Ngay khi nghe tin thầy mất, cùng với tuổi cao, Phạm Sư Mạnh đã xin từ quan về núi Chí Linh để chịu tang thầy cho tới nay. Nếu không phải Lê Quát liên tục gửi thư cho ông kể những câu chuyện kỳ lạ, nếu Trần Kính không liên tục mời ông ra giúp sức, bất ngờ nhất là nếu Trương Đỗ không gửi thư nhờ vả thì có lẽ Phạm Sư Mạnh đã định giành toàn bộ vài năm cuối đời ở lại Chí Linh nối nghiệp Văn Trinh công, dạy học trong Huỳnh Cung tư thục.

Từ sau khi Văn Trinh Công mất, Phạm Sư Mạnh thành vị tông sư được các học trò muốn cầu học nhất. Bản thân ông cũng rất tâm niệm, nóng lòng muốn xem Bình Dân viện trong thư của Lê Quát. Nhưng Phạm Sư Mạnh lại dẫn theo lão quản gia già của mình thong thả bước vào Tế Sinh đường ngắm nghía. Thân làm quan lâu năm, lão hiểu rõ những Tế Sinh đường thế này đáng quý thế nào.

Người tới khám bệnh đã thưa hơn có lẽ do dân cư đã rời đi bớt, những bệnh bình thường có vài thầy thuốc trẻ thăm khám. Bọn họ không nhận ra thân phận của Phạm Sư Mạnh nhưng thấy người lớn tuổi vẫn lễ phép vái chào. Ông thích thú đi khắp Tế Sinh đường mà chẳng ai có ý ngăn cản, thi thoảng ông lại bốc lên vài lá thuốc trong mẹt tre đang phơi đưa lên ngửi. Mùi thuốc rất thơm, không có mùi mốc, không phân biệt là khám cho bình dân hay cự phú, thuốc đều là thuốc tốt khiến ông gật đầu hài lòng.

Dường như tiếng mõ thấp thoáng cũng dẫn lối cho lão Phạm tới một am nhỏ ẩn sau Tế Sinh đường. Là một nho sinh, Phạm Sư Mạnh từng cố gắng truyền bá Nho học, bài trừ mê tín để cạnh tranh với Phật giáo. Là một tể tướng, Phạm Sư Mạnh muốn giải quyết vấn đề chiêm tinh ruộng đất mà trong đó có cả quyền lợi của các chùa chiền.

Về lý, nhẽ ra Phạm Sư Mạnh sẽ không ưa phật giáo, nhưng thực tế thì không phải, ông có rất nhiều mối giao hảo tốt với các trụ trì. Nhìn tấm lưng còng xuống, có phần ủ rũ của vị sư phụ đang gõ mõ tụng kinh đều đều bên trong, lão Phạm không vội tiến vào mà ở bên ngoài vái bức tượng quan âm duy nhất chỉ to bằng đứa bé.

Tiếng mõ vừa dừng lại, Tuệ Tĩnh dáng vẻ mệt mỏi nhưng cũng nhanh chóng đứng dậy, bước tới sau lưng Phạm Sư Mạnh vái dài chào hỏi:

– Bần tăng Tuệ Tĩnh, tham kiến Tể Tướng đại nhân. Hôm nay, ngài hạ cố tới đây thật đúng là vinh hạnh cho phật môn.

Lão Phạm dơ tay ngắt lời của Tuệ Tĩnh:

– Ta đã từ quan, không còn là Tể Tướng nữa. Tuệ Tĩnh cứ gọi ta là Hiệp Trạch là được.

Tuệ Tĩnh nhỏ hơn lão Phạm 30 tuổi, nhưng mới chỉ vài tháng, gương mặt tiều tụy ảm đạm đã khiến hắn trông chẳng trẻ hơn lão Phạm là mấy. Tuệ Tĩnh cố gắng nở nụ cười chìa tay về một mái đình lợp cỏ nhỏ cạnh mảnh vườn trồng đủ các loại rau, cây thuốc. Bên dưới chỉ có độc một cái sạp tre rồi giữ lễ số chu đáo mời:

– Vậy, Hiệp Trạch tiên sinh, Am nhỏ sơ sài, chỉ có chút trà nhạt mong tiên sinh thưởng tạm.

Lão Phạm không ngần ngại vai chủ khách thoải mái đáp:

– Ta cũng chỉ mong thế, không cầu gì hơn.

Ngồi xuống sạp tre, dù mọi thứ rất đơn sơ, bộ ấm chén cũng chỉ là thứ bình dân, mùi trà thơm nhè nhẹ quyện cùng chút mùi cây thuốc khiến người ta phải thư thái. Lão Phạm nhắm mắt tận hưởng, tay vẫn phe phẩy cây quạt làm từ mo cau rồi gật gù tán thưởng:

– Am nhỏ nhưng yên tĩnh, lại có thể tự do làm điều mình muốn. Tính ra nơi đây thật lý tưởng để tu tâm dưỡng tính. Tuệ Tĩnh thật khéo chọn.

Tuệ Tĩnh chuẩn bị xong trà thì hai tay dâng tới phía trước mời:

– Mời tiên sinh dùng trà. Người nói rất phải, bần tăng thật may mắn có thể được ở nơi thế này vừa tu tập vừa nghiên cứu y thuật lại có thể thỏa ước hành y cứu người.

Lão Phạm đưa chén trà lên mũi cảm nhận mùi thơm nhẹ nhẹ, nhấp một chút tán thưởng trà ngon rồi mới nhìn thẳng vào Tuệ Tĩnh nói:

– Nếu đã chọn được nơi lý tưởng như thế, Tuệ Tĩnh đang tuổi tráng kiện vì sao lại có một bộ dạng ủ dột, tiều tụy tới thế kia? Trong ấn tượng của ta, ngươi cũng là người kiên cường, có nghị lực, có hoài bão luôn suy nghĩ tích cực cớ sao lại tới nông lỗi này?

Tuệ Tĩnh từ ngày quen Quốc Toản như trở nên giản đơn hơn rất nhiều, không còn có thể che giấu cảm xúc bằng cái vẻ không nộ không hỉ ngày trước nữa. Hắn khó khăn lắm mới cố gượng cười được nhưng trước câu hỏi động tới tâm can nét cười trên mặt lại vụt tắt, chưa biết phải mở lời thế nào. Lão Phạm ân cần hỏi trực diện:

– Là vì chuyện của Phật môn làm ra gần đây ư? Là người đứng giữa hẳn ngươi phải chịu rất nhiều dằn vặt vì chuyện này.

Lão Phạm giống như thầy của mình, là những nhà giáo được cả nước tôn kính, họ gần như không có kẻ thù. Tuệ Tĩnh dù không phải học trò trực tiếp nhưng như bao người khác, hắn luôn tự coi mình là phận học trò. Tuệ Tĩnh tỏ ra xấu hổ cúi gằm mặt nhìn xuống sạp tre không dám ngẩng lên:

– Trong lòng bần tăng biết rõ đâu là chuyện tốt, đâu là chuyện xấu. Bần tăng không chịu sự dằn vặt hay đắn đo khi lựa chọn đứng về phía Hoài Văn vương. Chỉ là bần tăng thật sự hổ thẹn và xấu hổ với những gì đã xảy ra quanh đây mà phật môn đã góp phần không nhỏ.

Tuệ Tĩnh đau khổ nói xong còn đưa ống tay áo lên chấm khóe mắt. Lão Phạm biết Tuệ Tĩnh là người thông thái, từng đỗ Thái Học sinh thì không thể kém, nhưng trước tình cảm với thứ mình gắn bó làm ra chuyện sai trái cùng với sự bất lực của bản thân sẽ khiến cảm xúc đau khổ lấn át ý chí. Suy nghĩ vì thế bị chìm đắm trong cảm giác tội lỗi không dứt ra được dù có là ai đi chăng nữa.

Lão Phạm thở ra một hơi, chỉ vào phía vài hương dân mang theo vài bông hoa cùng nén hương tới dâng vào cửa phật nhẩn nha khuyên giải:

– Tuệ Tĩnh, ngươi nhìn xem. Nơi đây bị ảnh hưởng nặng nề nhất của giao ngôn, nhưng người dân vẫn không ghét bỏ, rời xa tiểu am, phật pháp. Nhiêu đó đủ thấy, Phật pháp không sai, người sai là đám núp bóng Phật để vụ lợi. Ngươi không làm sai thì hà tất phải vì chuyện này mà áy náy?

Tuệ Tĩnh mấy tháng qua trừ khi có bệnh nhân nguy cấp cần hắn ra mặt còn không đều đóng cửa thu mình trong tiểu am tự dằn vặt, câu nói của lão Phạm dù ngắn ngủi nhưng đánh động tâm can hắn. Tuệ Tĩnh ngẩng mặt rón rén nhìn người tới dâng hương mà bắt đầu nhòe mắt, việc tưởng chừng như đơn giản nhưng với hắn lại cần nghị lực rất lớn để đối mặt. Lão Phạm mỉm cười cố gắng cởi bỏ tâm ma cho Tuệ Tính:

– Phật giáo hiện giờ giống như một người ốm bệnh vậy. Ngươi là thầy thuốc, nỗ lực hành y cứu người thì phải hiểu. Việc chúng ta cần làm là loại bỏ mầm bệnh để cứu lấy người chứ không thể bàng quang phó mặc bệnh nhân tự sinh tự diệt, như thế sẽ chỉ khiến bệnh càng ngày càng nặng. Phật giáo nếu là cơ thể, thì đám núp bóng để tử phật môn mà làm ra việc tham tàng kia chính là mầm bệnh, là ung nhọt khiến cơ thể tới một ngày nào đó trở nên ốm yếu. Hoài Văn vương là liều thuốc mạnh để cắt bỏ mầm bệnh, nhưng cơ thể muốn phục hồi được cần phải điều dưỡng. Việc này bọn ta chẳng thể làm thay Phật môn, tất cả phải dựa vào những chân phật như Tuệ Tĩnh ngươi, như Tịnh Huyền. Nhìn rộng hơn nữa, Đại Việt là cơ thể thì phật môn bây giờ dần chuyển thành mầm gây bệnh, cần phải được chữa trị. Đạo lý đau ngắn hơn đau dài là vậy, là thầy thuốc ngươi nhẽ ra phải hiểu chuyện này hơn ai hết chứ.

Tuệ Tĩnh không rõ từ lúc nào đã quỳ bên dưới sạp tre như học trò nghe lão Phạm ngồi khoanh chân trên sạp tre giảng dạy, hắn khóc mếu máo như đứa trẻ nhưng vẫn không bỏ sót một chữ, đầu vẫn gật lia lịa. Lão Phạm phe phẩy quạt mo tiếp tục giảng giải:

– Luận điệu của Hoài Văn vương có vẻ hoang đường nhưng ẩn chứa đạo lý sâu xa. Cách làm việc cương liệt nhưng lại là biện pháp hiệu quả nhất. Nhất thời có thể là cú sốc lớn nhưng lâu dài lại là cách tốt nhất để giảm thiểu thiệt hại. Tuệ Tĩnh, so về y thuật y đức trong Đại Việt đã không còn ai bì được. Ngươi cũng là tông sư một nghề trọng vọng, xung quanh đã có nhiều học trò đến học nghệ, nếu cứ chìm đắm trong cảm giác tội lỗi thì con đường cứu khổ cứu nạn rồi sẽ ra sao? Đám trẻ ngoài kia sẽ phải bỏ dở ước mơ của chúng? Chưa kể, hành y cứu người là hành động thiết thực nhất để giúp phật môn giữ lại những giá trị của mình.

Lão Phạm thở dài nhẹ giọng hơn:

– Chúng ta đều đã sống hơn nửa đời người, thứ chứng ta có là kinh nghiệm sống, là kiến thức nhưng chúng ta trước kia lại không đủ quyết tâm. Hoài Văn vương bề ngoài là ngông cuồng hành xử tàn bạo nhưng lại là đứa trẻ ngoan với tấm lòng ấm áp. Người chịu dày vò nhất bây giờ chính là đứa trẻ ấy chứ không phải chúng ta.

Tuệ Tĩnh vẫn ôm lỳ lấy mặt đất, vai hơi run lên nhè nhẹ yên lặng lắng nghe từng chữ, Lão Phạm uống hết chén trà rời sạp, khẽ nhoẻn miệng cười nói với Tuệ Tĩnh cũng như nói với chính mình:

– So với vương gia trẻ tuổi đó, nhiều khi ta thấy mình thật đáng hổ thẹn. Ẩn cư sơn lâm cái gì chứ? Đâu phải sức ta không còn, chỉ là ta không dám thừa nhận bản thân đang trốn tránh thực tại mà thôi. Tuệ Tĩnh, ngươi nghỉ ngơi đi, ta mong sớm được thấy một Tráng Tử Vô Dật mà mình nhớ.

Tuệ Tĩnh dù tai nghe rõ nhưng tâm trí như mơ màng, hắn tỉnh ra muốn lạy tạ lời dạy bảo thì Lão Phạm đã bước đi ra tới cổng, chỉ còn tiếng trầm ấm vọng lại:

– “Không đi thì không tới” thật là một câu nói hay âu cũng là “học đi đôi với hành” vậy.